7 шілде 2026 жыл. Шымкент қаласының жер астында сенсациялық өзгеріс орын алуда. Мегаполистің жылу желілерін бұдан былай тек адам мамандары ғана емес, жасанды интеллектімен жабдықталған заманауи роботтар тексеруде. Бұл — қаланың коммуналдық инфрақұрылымы тарихындағы ең ірі технологиялық жаңалықтардың бірі. Жыл сайын қыс мезгілінде тұрғындарды алаңдататын жылу апаттарының алдын алу үшін енді ең озық әдістер қолданылып жатыр.

Шымкент — миллионнан астам тұрғыны бар Қазақстанның оңтүстіктегі ірі мегаполисі. Қаланың жылу желілерінің жалпы ұзындығы 838 шақырымнан асады. Алайда осы желілердің үштен бір бөлігінен астамы тозған күйде. Ескі құбырлар қыста ауыр жүктемені көтере алмай, жиі апатқа ұшырап отырды. Бұл тұрғындарды уақытша жылусыз қалдырып, коммуналдық қызметтерге де қосымша шығын туғызды. Жағдайды жақсарту үшін жыл сайын жөндеу жұмыстары жүргізілгенімен, ескі технологиялар кемшіліктерді толық анықтай алмады. Нәтижесінде кейбір апаттар күтпеген жерден болып, жөндеуге мол уақыт пен қаражат жұмсалды.

Осы мәселені шешу жолында 2025 жылы қалада ішкі құбыр диагностикасы алғаш рет сынақтан өтті. Роботты тікелей сумен толтырылған құбырға салып, ол сантиметрден сантиметрге дейін жылу желісін ішінен сканерлейді. Аппарат акустикалық резонанс әдісін қолданады: робот құбырды ішінен 360 градусқа дыбыспен «соғып» тексереді. Осылайша металдың нақты қалыңдығын анықтауға болады. Бұл тәсіл ақауларды анықтап, нақты учаскенің қанша уақыт қызмет ете алатынын болжауға мүмкіндік береді. Ең бастысы — жылу желісі жұмыс істеп тұрған кезде де диагностика жүргізуге болады, яғни тұрғындарды жылудан айырудың қажеті жоқ.

«Шымкент» телеарнасының тілшісі Катерина Попкова репортаж дайындау барысында роботтың жұмысын тікелей бақылады. Оның сөзінше, аппарат өте баяу қозғалып, ең ұсақ өзгерістерді де тіркейді. Деректер нақты уақыт режимінде мамандарға беріледі. Жоба жетекшісі Азілхан Бапаевтың айтуынша, жасанды интеллект мәліметтерді өңдеуге белсенді қатысады. «Біз предиктивтік талдау аламыз, яғни қандай учаскелерді, қашан жөндеу керек екенін 5 жылға дейін алдын ала болжай аламыз. Ал теңгерім ұстаушы өзіне ыңғайлы уақытта шешім қабылдай алады», — деді Азілхан Бапаев. Бұл тәсіл коммуналдық қызметтің жоспарлы жұмыс істеуіне жол ашады.

ГКП «Куатжылу орталык-3» жылу желілері цехының бастығы Дархан Тәжиев ағымдағы жағдай туралы толығырақ мәлімет берді. Оның сөзінше, осы жылы жылыту маусымы аяқталғаннан кейін гидравликалық сынақтар барысында 135 ақау мен жарылыс анықталды, солардың 78-і жойылды. Бұл сан жылу желілерінің қаншалықты тозғанын айқын көрсетеді. Шымкент энергетика және инфрақұрылым дамыту басқармасы бөлімінің басшысы Ерболат Мамырхан диагностика нәтижелері бойынша жылу желілерін жөндеуге кететін шығынды 20-75 пайызға қысқарту күтілетінін хабарлады. Ұлттық жоба шеңберінде 17 шақырым магистральдық жылу құбырын жөндеу жоспарланған. Жөндеу жұмыстарының түпкілікті жоспары диагностика нәтижелері негізінде бекітіледі.

Алайда технологиялық мүмкіндіктерге қарамастан, роботтар әзірше Шымкентте тек 5 шақырым желіні тексеруде. Қалған учаскелерде ескі, дәстүрлі тәсілдер қолданылып жатыр. Бұл жайт — жаңа технологияларды кеңінен енгізу үшін жеткілікті қаржы мен мамандардың болуы керек екенін айғақтайды. Сарапшылардың бағалауынша, мұндай тәсіл жөндеуге кететін шығынды үштен екіге дейін қысқартуға мүмкіндік береді. Яғни инвестиция ерте ме, кеш пе өзін-өзі ақтайды. Батыс Еуропа мен Азияның бірқатар мемлекеттерінде ұқсас технологиялар бұрыннан жетістікпен қолданылып келеді: Германия, Жапония, Оңтүстік Корея сияқты елдер «ақылды» инфрақұрылым басқаруына ауысу арқылы авариялардың санын бірнеше есе азайтты. Қазақстан үшін бұл тәжірибе жаңа, бірақ оның болашағы зор.

Қала тұрғындары жаңалықты оң қабылдады. Форумдар мен әлеуметтік желілерде адамдар: «Осы технологиялар ертерек енгізілсе екен, қыста суықта отырмас едік», — деп жазуда. Жас аналар, зейнеткерлер, кәсіпкерлер — бәрі де коммуналдық қызмет сапасының артуын талап етіп келгені рас. Биліктің жасанды интеллектке сүйенген шешімі — осы сенімге берілген жауап деп бағалауға болады. Шымкент мысалы — бүкіл Қазақстандағы басқа қалалар үшін де үлгі бола алады. Астана, Алматы, Қарағанды секілді ірі орталықтардың да жылу желілері жыл өткен сайын тозуда. Ұқсас технологияларды республика бойынша енгізу жылу шаруашылығының жалпы тиімділігін арттыруға септігін тигізер еді.

Жаз — жөндеу маусымы. Мамандар жыл сайын қыста анықталған ақауларды жою үшін жазды тиімді пайдалануға тырысады. Биылғы ерекшелік: диагностика нәтижелері негізінде жөндеу жоспары ғылыми тұрғыдан негізделген болмақ. Роботтардың жинаған деректері инженерлерге қай учаскені бірінші кезекте жөндеу керек екенін нақты айтып береді. Бұл — шашыраңқы жұмыстан мақсатты, жоспарлы жөндеуге көшудің алғашқы қадамы. Шымкент тұрғындары алдағы қыс маусымын жылу апатынсыз өткереді деп үміттенуде. Роботтар мен жасанды интеллект — бұл тек технология ғана емес, миллионнан астам адамның жайлы өміріне берілген уәде.