7 шілде 2026 жыл. Шымкент — Қазақстанның оңтүстіктегі ең ірі қалаларының бірі. Халқы бір миллионнан асқан мегаполисте күн сайын жол қозғалысының қарқыны арта түседі. Тұрғындар саны өсіп, автомобиль паркі кеңейген сайын қалалық инфрақұрылымға деген талаптар да жоғарылай береді. Дәл осындай жағдайда жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету және жедел медициналық қызметтің тиімділігін арттыру мәселесі ерекше маңызға ие болды. Бүгінде Шымкентте енгізілген зияткерлік көліктік жүйе — ИТЖ — осы міндеттің шешімін тауып берді деуге болады.

Шымкент қаласының жедел жәрдем станциясында күн сайын жүздеген шақыру түседі. Жаз айларында бұл көрсеткіш айтарлықтай өседі: ыстық ауа-райы, демалыс маусымы, халықтың белсенділігі — барлығы бірге жедел жәрдемшілердің жүктемесін ұлғайтады. Бас дәрігердің орынбасары Берік Түлеуовтың айтуынша, шақырулардың ең жауапты санаты — бірінші категориялы шақырулар. Бұл жағдайда адамның өмірі мен өлімі арасындағы шек — бірнеше минут. Дәл осы минуттарды үнемдеу үшін «жасыл дәліз» жүйесі іске қосылды. Жүйеге қазіргі таңда бес реанимациялық автомобиль қосылған. Бұл — ең күрделі және шұғыл шақыруларды орындайтын бригадалар.

Жүйенің жұмыс принципі өте нақты және ыңғайлы. Шақыру түскен сәтте жедел жәрдем жүргізушісі Орталық оперативтік басқару орталығымен байланысатын арнайы чатқа хабарлама жазады. Хабарламада жүргізуші қайдан жүретінін, қайда бағыт алғанын және автомобиль нөмірін көрсетеді. Мысалы: «Толстой, 121-ден шығамын, Қонаев, 190-ға бара жатырмын. 960 нөмірлі көліктің артықшылығын қосыңыздар». Осы сәттен бастап жүйе автомобиль маршрутын анықтайды және жол бойындағы барлық бағдаршамдарды жасыл түске алдын ала ауыстыра бастайды. Нәтижесінде жедел жәрдем машинасы іс жүзінде тоқтаусыз жүріп өтеді. Берік Түлеуовтың деректеріне сүйенсек, Толстой көшесінен Қонаев пен Желтоқсан көшелерінің қиылысына дейінгі қашықтықты жедел жәрдем автомобилі төрт минутта жүріп өтеді. Бұл — бұрынғымен салыстырғанда ерекше нәтиже.

Зияткерлік жүйе тек ауруханаға жол жүру барысында ғана емес, шақыру орнына жету кезінде де жұмыс істейді. Бұл ерекшелік медицина қызметкерлері үшін өте маңызды. Өйткені жол-көлік оқиғасы немесе инфаркт сияқты шұғыл жағдайларда бригаданың орынға барып жету уақыты да сол дәрежеде шешуші рөл атқарады. «Жасыл дәліздің» осы ерекшелігі — жүйенің кешенді тиімділігінің айқын көрінісі. Жедел жәрдем жүргізушілері де бұл жүйені «нағыз құтқарушы» деп бағалайды, өйткені тығын мен бағдаршамдармен күрестің орнына олар науқасқа уақытылы жетуге толықтай шоғырлана алады.

Шымкенттегі бағдаршам шаруашылығы бөлімінің бастығы Иван Шаповаловтың айтуынша, жүйе толығымен отандық әзірлеме болып табылады. Бұл факт оны ерекше мақтаныш сезімімен толтырады. Қалада бүгінгі таңда 402 бағдаршам нысаны бар, солардың 354-і — яғни 88 пайызы — зияткерлік жүйеге қосылған. Жүйе сенсорлардан жол қозғалысы туралы деректер алады, орталық сервер оларды нақты уақыт режимінде талдайды және жол жағдайына байланысты бағдаршамдардың жұмысын реттейді. Бұл тек жедел жәрдемге ғана емес, жалпы қала тұрғындарына да тиімді: орташа саяхат уақыты 20 пайызға қысқарды, тығындар айтарлықтай азайды. Транспорт ағынының бірқалыпты бөлінуі — бұл жүйенің қосымша, бірақ өте маңызды артықшылығы.

Диспетчерлік орталықтың мониторларында қаланың барлық бағдаршам нысандарының жұмысы нақты уақыт режимінде көрсетіледі. Бірнеше ауысымда жұмыс істейтін операторлар жол жағдайына үздіксіз бақылау жасайды. Олардың басты міндеті — көліктің тоқтаусыз жүрісін қамтамасыз ету және тығын пайда болуының алдын алу. Бұл жүйенің артында тек технология ғана емес, жоғары кәсіби мамандардың тәуліктік еңбегі де тұр. Операторлар мен жедел жәрдем жүргізушілерінің арасындағы нақты байланыс — жүйенің жүрегі іспетті.

Болашақта жүйеге өрт сөндірушілер, газ апаттық қызметі, құтқарушы бөлімдер және басқа да жедел қызметтер қосылуы жоспарланған. Бұл Шымкенттің «Ақылды қала» болу жолындағы тағы бір маңызды қадам болады. Цифрландыру бағытындағы осындай жобалар Қазақстанның өзге де ірі қалалары үшін үлгі бола алады. Нұр-Сұлтан, Алматы сияқты мегаполистерде де жол қозғалысын зияткерлік басқару жүйелерін кеңейту мәселесі жиі талқыланады. Шымкенттің тәжірибесі — бұл тұрғыда нақты, іске асырылған және тиімділігі дәлелденген үлгі.

Қоғамдық пікір де жүйені қолдайды. Шымкент тұрғындары әлеуметтік желілерде жол тығындарының азайғанын, жедел жәрдем машиналарының ертеректегіге қарағанда жылдамырақ жүретінін жазып жатыр. Медицина қызметкерлері мен жүргізушілер де өзгерісті байқаған. Технология адамның өміріне нақты ықпал ету арқылы қаланың ажырамас бөлігіне айналуда. Шымкент — «ақылды» болашаққа бет алған мегаполис. Жедел жәрдемге арналған «жасыл дәліз» — бұл болашақтың бүгінгі шындығы.