5 шілде 2026 жыл. Қазақстанның үшінші мегаполисі Шымкент қаласында алаяқтық жағдайлары күрт өсті. 2026 жылдың алғашқы алты айында ғана интернет-алаяқтар қала тұрғындарынан жалпы сомасы миллиардқа жуық теңгені иемденіп алды. Бұл сан тек ресми тіркелген шағымдарға сүйенеді, ал шын мәнінде зиян шеккендердің саны одан да көп деп есептейді мамандар. Тіркелген 330 қылмыс оқиғасы өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда айтарлықтай өсімді көрсетіп отыр.

Бүгінгі таңда киберқылмыс тек ірі мегаполистерге ғана тән мәселе емес, бүкіл ел бойынша таралып үлгерген. Алайда Шымкент ерекше назар аударуды талап етеді, өйткені бұл — үш миллионнан астам тұрғыны бар, экономикалық белсенділігі жоғары аймақ. Сауда, өнеркәсіп пен логистика торабы болып табылатын бұл қалада ақшалай операциялар жиі жүргізіледі, бұл оны алаяқтардың нысанына айналдырады. Ұлттық деңгейде де жағдай алаңдатарлық: Қазақстан бойынша жыл сайын интернет-алаяқтық жөніндегі шағымдар санмен да, сома жағынан да өсіп келеді.

Полиция мамандарының айтуынша, алаяқтардың схемалары жыл сайын жаңарып, күрделеніп барады. Бұрын олар телефон арқылы банк немесе мемлекеттік орган қызметкерлерін жалған атынан шақырып, адамдарды алдаса, енді қазіргі технологиялар — атап айтқанда жасанды интеллект — мүмкіндіктерін пайдаланып, жаңа деңгейге шықты. Алаяқтар белгілі адамдардың бейнесін жасандыландырып, олардың дауысын мен бет-әлпетін компьютер арқылы жасайды. Мұндай «дипфейк» технологиясы арқылы жасалған видеохабарлар жәбірленушілерге жіберіліп, олар мемлекеттік қызметкер немесе банк директоры ретінде сөйлейді. Адамдар шынайы деп ойлап, айтылған нұсқауды орындап жібереді.

Шымкент қаласы ДП Киберқылмысқа қарсы күрес басқармасының қызметкері Мақсат Жанысбаев осы мәселені күнделікті бетпе-бет сезінеді. «Банк қызметкерлері де, полиция қызметкерлері де ешқашан сізден SMS-код сұрамайды, тіпті «қауіпсіз шотқа» ақша аударуды талап етпейді. Бұл — алаяқтардың ең негізгі сызбасы. Біздің азаматтар, өкінішке орай, осыған алданып жатады», — деді ол. Жанысбаев нақты мысал келтірді: жақында бір қарт азамат мошенниктердің тұзағына түсіп қалыпты. Оған алаяқтар банк пен комитет қызметкерлері атынан қоңырау шалып, оның шотында күдікті операциялар жүріп жатқанын, ақшасын дереу «қауіпсіз шотқа» аудару керектігін айтқан. Сенімге кіру үшін алаяқтар кәсіби лексика қолданып, нақты мекеме атауларын атаған. Нәтижесінде, зейнеткер барлық жинақтарынан айырылып қалған.

Полиция бұл мәселеге белсенді жауап беруде. Қалалық полиция басшылығы алдын алу шараларын кеңейтіп, тұрғындарды ескерту мақсатында қоғамдық орындарда үгіт-насихат іс-шараларын жүргізуде. Базарларда, ауруханаларда, қарт адамдар үйлерінде кездесулер ұйымдастырылып, мошенниктердің сызбалары мен оларды тану жолдары түсіндіріледі. Сонымен қатар «Стоп мошенник» атты арнайы профилактикалық науқан аясында брошюралар таратылып, бейнеролик жасалды. Алайда мамандар бұл шаралардың жеткіліксіз екенін атап өтеді — заманауи алаяқтар жыл сайын жаңа технологиялар мен тәсілдерді игеріп, полиция шараларынан бір қадам алда жүреді.

Сарапшылардың бағалауы бойынша, интернет-алаяқтыққа деген осалдық бірнеше себепке байланысты. Біріншіден, цифрлық сауаттылық — әсіресе егде жастағылар арасында — әлі де жеткіліксіз. Екіншіден, пандемиядан кейінгі экономикалық қиындықтар кейбір азаматтарды жылдам пайда іздеуге мәжбүр етіп, «тиімді инвестиция» немесе «жеңілдетілген несие» ұсыныстарына сенімді болуға итермелейді. Үшіншіден, жасанды интеллект негізіндегі алдау тәсілдері соншалықты шынайы болып жатыр, тіпті техникалық сауатты адамдарды да шатастыра алады. Осы факторлардың жиынтығы Шымкент пен тұтас Қазақстан үшін оңай шешілмейтін мәселе болып қалып отыр.

Қаржы секторы да бейтараптай қарамай қалған жоқ. Жетекші банктердің бірнешеуі тіркелмеген нөмірлерден келетін күдікті трансакцияларды автоматты блоктау жүйесін іске қосқанын жариялады. «Халықтың мүддесі бізге бірінші кезекте. Егер клиент бірден ірі соманы жаңа шотқа аударуға тырысса, жүйе автоматты үзіліс жасайды және операторымыз хабарласады», — деді ірі банктердің бірінің өкілі. Дегенмен қаржы ұйымдары мен полиция арасындағы ақпарат алмасу жүйесі әлі де жетілдіруді қажет етеді. Нақты уақыт режиміндегі деректер бірлескен алмасу алаяқтыққа қарсы тиімдірек жауап беруге мүмкіндік берер еді.

Жалпы алғанда, Шымкентте орын алып жатқан жағдай — бүкіл Орталық Азия аймағы үшін ескерту белгісі. Жасанды интеллект технологиялары дамыған сайын, оны зиянды мақсаттарда пайдаланатындар да артады. Сондықтан мамандар тек полицияға ғана сеніп отырмай, әр азаматтың өзі абдырамай, сын тұрғысынан ойлауды үйренуі керек дейді. Ереже қарапайым: банк немесе полиция атынан хабарласса — дереу байланысты үзіп, ресми нөмірге өзіңіз қоңырау шалыңыз. SMS-кодты ешкімге айтпаңыз. Ақшаны «қауіпсіз шотқа» аударуды талап етсе — бұл сөзсіз алаяқтық. Осынау қарапайым ережелерді сақтау жүздеген шымкенттіктерге жинақтарын сақтап қалуға көмектесер еді. Ал мемлекеттік деңгейде — цифрлық сауаттылықты арттыру, мектеп бағдарламасына кіргізу және жасанды интеллект негізіндегі алдауға қарсы заңнамалық база нығайту — болашақтың шешімі осында.