Қазақстанның құқық қорғау органдары ірі контрабандалық желіні бұзуда тағы бір елеулі жетістікке жетті. 10 шілде 2026 жыл күні жарияланған ресми мәліметтерге сүйенсек, «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында Шымкент қаласында Қырғызстаннан заңсыз жеткізілетін темекі өнімдерінің ірі арнасы жойылды. Қаржылық мониторинг агенттігінің (ҚМА) тергеушілері Жамбыл облысының тұрғынын ұйымдасқан контрабандалық топтың басшысы ретінде анықтады. Ол бірнеше жыл бойы заңсыз темекіні Қырғызстаннан алып келіп, бүкіл Қазақстан бойынша таратып келген.

Тергеу деректеріне қарағанда, схема өте күрделі жолмен ұйымдастырылған. Жамбыл облысының тұрғыны өзіне бағынышты адамдардың желісі арқылы маркіленбеген темекі өнімдерін Тараз қаласының сауда нүктелеріне сатты, сондай-ақ Алматы, Шымкент, Қарағанды, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан және Түркістан облыстарына жеткізіп тұрды. Осылайша схема жарты еліміздің аумағын қамтыған кең ауқымды желіге айналды. ҚМА қызметкерлері 30-дан астам тінту жүргізіп, заңсыз айналымнан 319 мыңнан астам маркіленбеген темекі қорабын алып тастады. Олардың жалпы құны 293 миллион теңгені құрайды.

ҚМА ресми өкілі Ернар Тайжан іске байланысты мәлімдеме жасады. «Ұйымдасқан топтың құрамына жеткізілімді және өзара есеп айырысуды қамтамасыз еткен Қырғызстан азаматтары кірді. Қаржы ағымдарын жасыру үшін схема қатысушылары «Хавала» деп аталатын бейресми ақша аударымы жүйесін пайдаланды. Сот санкциясымен өнімді тасымалдауға пайдаланылған үш автокөлікке тыйым салынды. Бес күдікті қамауда. Тергеу жалғасуда», — деді ол. Осы мәлімдеме контрабандалық желінің халықаралық деңгейде ұйымдастырылғанын айқын көрсетеді.

Бұл іс мемлекет тарапынан ерекше назар аударуды талап ететін бірнеше маңызды аспектіні ашып береді. Біріншіден, «Хавала» жүйесінің пайдаланылуы — тергеушілер үшін ерекше қиындық тудырған фактор. Бұл жүйе Таяу Шығыстан тараған бейресми ақша аударымы тәжірибесі болып табылады және ешқандай ресми жазба қалдырмайды. Қаражатты банк жүйесін айналып өтіп аудару мүмкіндігі оны заңсыз бизнеспен айналысатын топтар арасында өте танымал қылады. Қаржылық барлау сарапшыларының пікірінше, мұндай жүйені қадағалау дәстүрлі қаржылық тергеу әдістерімен салыстырғанда бірнеше есе күрделі болып табылады.

Екіншіден, мемлекетке келтірілген шығын алып астам. Алдын ала мәліметтер бойынша, төленбеген акциздер бойынша мемлекетке 115 миллион теңгеден асатын зиян келтірілген. Мұндай жоғалтулар Қазақстан экономикасы үшін жүйелік мәселеге айналып отыр. Сарапшылардың бағалауы бойынша, ел ішіндегі контрабандалық темекі нарығы жыл сайын мемлекеттік бюджетке жүздеген миллиард теңгелік шығын келтіреді. Бұл ақшаның бір бөлігі мектеп, аурухана және жол инфрақұрылымын салуға жұмсалуы мүмкін еді.

Үшіншіден, маркіленбеген темекінің халықтың денсаулығына тигізетін зияны да назардан тыс қалуға тиіс емес. Ресми арналар арқылы өтпеген өнімдер кез келген сапалық бақылаудан шет қалады. Мұндай сигаретте қандай зиянды заттар бар екені белгісіз. Денсаулық сақтау министрлігінің деректері бойынша, контрафактілі темекі стандартты сигареттерге қарағанда 2–3 есе зиянды болуы мүмкін, себебі ол тиісті өнеркәсіптік фильтрациядан өтпейді.

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2024 жылы іске қосылып, бүгінде елдегі ең маңызды цифрлық тергеу жобасына айналды. Жоба аясында заңсыз қаржы операцияларын, интернет алаяқтығын және кибер қылмыстарды анықтауға бағытталған кешенді жұмыс жүргізілуде. Осы мәселе бойынша маман, ҚМА-ның экономикалық тергеу бөлімінің жетекшісі Дамир Сейтқалиев атап өтті: «Темекі контрабандасы — бұл жай ғана заң бұзушылық емес. Бұл ұйымдасқан қылмыстың ажырамас бөлігі. Бүгінгі операция — елімізде заңдылықты нығайтуға бағытталған жүйелі жұмыстың жалғасы». Мамандардың пікірінше, мұндай операциялардың саны алдағы жылдары одан әрі өседі.

Аймақтық деңгейде де бұл мәселенің маңыздылығы зор. Орталық Азия аймағы тарихи тұрғыдан транзиттік контрабандалық маршруттар торабы болып саналады. Мұнда Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан сияқты елдерден темекі, алкоголь, дәрі-дәрмек және басқа да тауарлардың заңсыз жеткізілімдері жиі тіркеледі. Еуразиялық экономикалық одақ шеңберіндегі ынтымақтастықты күшейту аймақтағы контрабандаға қарсы күресте шешуші маңызға ие деп есептейді сарапшылар. Тіпті жергілікті кәсіпкерлер де бұл мәселеде белсенді ұстанымда. Шымкент сауда палатасының төрағасы: «Контрафактілі өнімдер заңды бизнеске орасан зор зиян келтіреді. Біз мемлекеттің осы бағыттағы шараларын толықтай қолдаймыз», — деп мәлімдеді. Бұл іс бойынша тергеу аяқталғаннан кейін барлық күдікті заң алдында жауапқа тартылады және олар 5 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін.