Қазақстан автожол инфрақұрылымын жаңғырту жолында жаңа бетбұрысқа жетті. 9 шілде 2026 жыл күні «ҚазАвтоЖол» ұлттық компаниясы Шымкент – Алматы автотрассасында жасанды интеллект элементтері бар бейнеаналитика жүйесін ресми іске қосқанын мәлімдеді. Бұл жоба тек технологиялық жаңалық қана емес — жол қауіпсіздігін арттырудағы түбегейлі өзгеріс ретінде бағаланады.

Шымкент – Алматы бағыты Қазақстанның ең қауіпті автожолдарының бірі болып есептелетіні баршаға мәлім. Ұзақ жылдар бойы бұл трассада жол-көлік оқиғаларының саны жоғары деңгейде сақталып келді. Ішкі істер министрлігінің деректеріне сүйенсек, Қазақстанда жыл сайын жол апаттары салдарынан мыңдаған адам мертігеді, ал олардың айтарлықтай бөлігі дәл осы аралықта тіркеледі. Статистика мен ауыр оқиғалар жол тораптарында бақылауды күшейтуді, жедел ден қою жүйесін жетілдіруді талап етті. Осы жағдай жаңа технологиялық шешімнің іздестірілуіне негіз болды.

«ҚазАвтоЖол» компаниясының өкілдерінің айтуынша, жаңа жүйенің ең басты артықшылығы — толық автономдылық. Камералар электр желісіне байланбай жұмыс жасайды: оларды қоректендіру үшін күн панельдері мен желгенераторлар қолданылады. Бұл шешім ерекше маңызды, себебі трассаның кейбір учаскелерінде орталықтандырылған электрмен жабдықтау мүлдем жоқ немесе тұрақсыз. Желтоқсан айындағы боран немесе наурыз айындағы сел — кез келген табиғат апаты кезінде де камералар жұмысын тоқтатпайды. Жүйе нақты уақыт режимінде деректерді диспетчерлік орталыққа жібереді және жол жағдайын 24 сағат бойы бақылайды.

Технологиялық мүмкіндіктер тізімі де таңқалдырады. Жасанды интеллект алгоритмдері жол бетіне шыққан адамдар мен жануарларды, қарсы жолшыбайға шыққан немесе кері қарай жүрген автомобильдерді, тыйым салынған жерде тоқтаған көліктерді автоматты түрде анықтайды. Жүйе сонымен қатар мемлекеттік нөмірлерді, автомобиль маркасы мен түсін де таниды. Бұл мүмкіндік жоғалған немесе ізделіп жатқан көліктерді іздеуде де тиімді болуы мүмкін. «Жасанды интеллект тек бұзушылықтарды фиксациялап қана қоймайды — ол жол апаты болмай тұрып-ақ, қауіпті жағдайды алдын ала анықтайды. Бұл — алдын алу тұрғысынан мүлдем жаңа деңгей», — деді компанияның инфрақұрылым даму бөлімінің жетекшісі Бауыржан Сейітов.

Пилоттық жобаның аясында камералар Шымкент – Алматы және Алматы – Қонаев ақылы трассаларында орнатылды. Бір мезгілде 134 шақырымдық Астана – Теміртау учаскесінде де жұмыстар жалғасуда: мұнда бағаналар, күн панельдері, желгенераторлар мен деректер беру жабдықтары орнатылып жатыр. Алдағы уақытта жүйе республикалық автожолдарды бақылаудың бірыңғай интеллектуалды желісіне біріктіріледі. Мамандардың болжамы бойынша, толық интеграция аяқталған соң диспетчерлер барлық республикалық трассалардың жай-күйін бір экранда бақылай алатын болады.

Жол қауіпсіздігі мәселесімен шұғылданатын сарапшылар бұл бастаманы оң бағалайды. Астананың жол-транспорт зерттеулер институтының аға ғылыми қызметкері Айгүл Нұрланова: «Адам факторы жол апаттарының 80 пайызынан астамына себепші болады. Ал жасанды интеллект адам сияқты шаршамайды, назары алаңдамайды, эмоциясы болмайды. Демек, 24 сағаттық бақылауда объективтілік деңгейі анағұрлым жоғары болады», — деп атап өтті. Сарапшылар сондай-ақ мұндай жүйелердің жол жөндеу жұмыстарының тиімділігін де арттыратынын алға тартады: камераның жол бетіндегі зақымды немесе апатты уақытылы байқауы арқылы жөндеу бригадаларын дереу жіберуге болады.

Қоғам тарапынан да алғашқы пікірлер жинақтала бастады. Ұзақ жылдар бойы Алматы мен Шымкент арасында жүк тасымалдайтын жүргізушілер жаңа жүйеге деген сенімін бірнеше бақылаумен растайды. «Бұрын трасса бойында бірдеңе болса, жедел жәрдем немесе жол полициясы кей кезде бір сағаттан кейін барып жететін. Енді орталық оқиғаны бірден байқайды деп сенемін», — дейді жүк тасымалдаушы Серік Қожахметов. Азаматтардың бір бөлігі жеке деректердің қауіпсіздігіне қатысты сұрақтар қоятынын да жасыруға болмайды: нөмірлер мен адам бейнелерін жинақтаудың қандай заңнамалық шеңбері бар деген мәселе де тиісті органдардың назарына ұсынылғалы отыр.

Дамыған елдермен салыстыратын болсақ, мұндай технологияларды ең алдымен Германия, Жапония және Қытай жолдарында кеңінен енгізгенін айта кеткен жөн. Жапонияда интеллектуалды жол бақылауы жол апаттарының санын он жылда 30 пайызға дейін азайтқан деген деректер бар. Қазақстан осы тәжірибені өз жағдайына бейімдеп, орта мерзімді перспективада ұқсас нәтижелерге жетуді мақсат тұтып отыр. Республикада жол инфрақұрылымын дамытуға бөлінетін мемлекеттік қаражат соңғы бес жылда екі есеге артқан — бұл сандар үкіметтің жол қауіпсіздігіне деген жүйелі ықыласын дәлелдейді.

«ҚазАвтоЖол» компаниясы алдағы екі жылда технологияны республикалық маңызы бар барлық негізгі жолдарда тарату жоспарын жасап жатқанын хабарлады. Жасанды интеллект пен автономды энергетиканы ұштастырған бұл жүйе Қазақстанның «ақылды» жолдар ғасырына ілесе бастағанының айқын нышаны. Ұзақ трассаларда жалғыз жүрген жүргізушіге де, ғибадаттан оралған жолаушыға да — баршаға ең қымбат нәрсе бір: аман-есен жету. Жасанды интеллект сол мақсатқа қызмет ете бастады.