2026 жылдың 16 шілдесі — Қазақстан қаржы жүйесінің тарихында жаңа бет ашылатын күн. Дәл осы күннен бастап цифрлық теңге ресми түрде ұлттық валютаның үшінші нысаны ретінде танылады. Бүгінге дейін қазақстандықтар тек қолма-қол және қолма-қолсыз ақшамен есептесіп келді. Енді бұл тізімге цифрлық форма қосылады. Шымкент тұрғындары, кәсіпкерлер, мемлекеттік мекемелер мен компаниялар арнайы цифрлық шоттар аша алады. Бұл — тек технологиялық жаңалық қана емес, бүкіл елдің экономикалық жүйесін түбегейлі өзгерте алатын тарихи қадам.

Цифрлық теңге идеясы бірнеше жыл бұрын пайда болды. Қазақстан Ұлттық банкі 2021 жылдан бастап осы жобаны зерттей бастады. Алғашқы пилоттық сынақтар 2023–2024 жылдары өткізілді. Сол кезеңде банктік жүйе мамандары, IT-сарапшылар және экономистер жобаның артықшылықтары мен кемшіліктерін талқылады. Бірқатар мемлекеттер — Қытай, Швеция, Нигерия — цифрлық валюталарын ертерек іске қосқан еді. Қазақстан осы тәжірибені мұқият зерттеп, өзінің ұлттық жүйесіне бейімдеді. Бүгін бұл жоба заңнамалық деңгейде бекітілді: «Төлемдер және төлем жүйелері туралы» ҚР заңына жаңа 41-3-бап енгізілді.

Заңға сәйкес, цифрлық теңгені шығару және өтеу тек Қазақстан Республикасының Ұлттық банкіне ғана тиесілі өкілеттік. Бұл — маңызды ерекшелік. Ешқандай жеке банк немесе қаржы ұйымы цифрлық теңгені эмиссиялай алмайды. Цифрлық шот иесі ақшасын Ұлттық банкке берген кезде, оған эквивалентті сомадағы цифрлық теңге беріледі. Кері операция да осылай жүреді: цифрлық теңгені өтеу кезінде Ұлттық банк тиісті соманы шот иесінің банктік шотына аударады. Бұл механизм цифрлық валютаның толық бақылауда болуын қамтамасыз етеді.

Жобаның авторлары цифрлық теңгенің басты артықшылығы ретінде транзакциялардың толық ашықтығын атайды. Мемлекеттік бюджет қаражатын пайдалануда жемқорлыққа жол бермеу — реформаның негізгі мақсаттарының бірі. Жол салу, энергетикалық инфрақұрылымды жаңғырту, шағын және орта бизнесті қолдау, бюджеттік несиелер беру және салық әкімшілігі — мына бағыттардың барлығында цифрлық теңгені қолдану жоспарланып отыр. R-FINANCE қаржылық кеңесшісі Арман Байғанов бұл туралы нақты айтады: «Цифрлық валюта транзакциялардың бүкіл тізбегін бақылауға мүмкіндік береді. Оған тыйымдар қоюға, мақсатты пайдалануды бақылауға болады. Ол сыбайлас жемқорлықты азайтады». Сарапшының бұл сөздері — тек теория емес, жаңа жүйенің нақты мүмкіндіктеріне негізделген баға.

Шымкент тұрғындары жаңа қаржылық құралға қалай қарайды? Пікірлер екіге жарылады. Бір жағынан, жас буын өкілдері мен кәсіпкерлер цифрлық технологияларды жылдам игеруге дайын. Олар үшін смартфон арқылы төлем жасау — күнделікті норма. Екінші жағынан, егде жастағы азаматтар мен технологиядан алшақ топтар жаңа жүйеден сақтанады. Шымкенттегі базар саудагері Ғалия Сейітова: «Мен картамен да, қолма-қол ақшамен да жақсы жұмыс істеймін. Бұл цифрлық теңге менің бизнесіме қандай пайда әкеледі — түсіне алмай жатырмын» — деді. Мұндай күмән табиғи. Кез келген жаңалыққа бейімделу уақыт талап етеді.

Цифрлық шоттарды ашу және операциялар жүргізу ақылы болады. Бұл да маңызды тұс. Пайдаланушылар белгілі бір комиссия төлейді. Дегенмен, Ұлттық банк өкілдері жалпы алғанда цифрлық эмиссия шығыны қолма-қол ақшаны басып шығарудан едәуір арзан болатынын атап өтеді. Банкнот басып шығару, тасымалдау, сақтандыру, ескірген купюраларды жою — мұның барлығы мемлекетке орасан зор шығын туғызады. Цифрлық теңге бұл шығындарды айтарлықтай қысқартады. Экономика үшін бұл — стратегиялық жеңіс.

Реформаның алдында бірқатар маңызды міндеттер тұр. Біріншіден, инфрақұрылымды кеңейту қажет. Барлық банктер, дүкендер, сервис нүктелері жаңа есеп айырысу жүйесіне қосылуы керек. Екіншіден, халықты сауаттандыру жұмысын жүргізу міндетті. Адамдар цифрлық теңгені дұрыс пайдалана білуі, оның артықшылықтары мен қауіпсіздік жағын түсінуі тиіс. Үшіншіден, заңнамалық базаны одан әрі жетілдіру қажет. Сарапшылар цифрлық теңгенің кең ауқымды қолданысқа еніп, халықтың ұқыпты пайдалануына кем дегенде үш-бес жыл кетеді деп болжайды. Бұл — ұзақ жол, бірақ оның бастамасы жасалды.

Жалпы алғанда, цифрлық теңге — Қазақстанның сандық экономикаға бет бұрудағы ең маңызды қадамдарының бірі. Ол коррупцияны азайту, мемлекеттік қаражатты тиімді пайдалану және қаржы жүйесін ашық ету мақсатында жасалған стратегиялық реформа. Алда қиындықтар жетерлік: инфрақұрылымды дамыту, халықты оқыту, рынок қатысушыларын жүйеге қосу. Алайда Ұлттық банктің мықты бақылауы мен мемлекеттің саяси еркі болса — бұл міндеттер орындалатынына сенуге негіз бар. Шымкент пен бүкіл Қазақстан жаңа қаржылық дәуірдің табалдырығында тұр. Тарих осы сәтті ел дамуының маңызды беті ретінде жазып қалдырады деп күтуге болады.