Шымкент қаласында тұратын бір әйел 16 шілде 2026 жыл күні өзінің бүкіл жинақтарынан айырылып қала жаздады. Алайда «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында жұмыс жасайтын киберполицейлердің жедел әрекеті арқасында алаяқтық схема іске асырылмай тұрып жолы кесілді. Банк шотында сақтаулы тұрған 10 миллион теңге аман-есен сақталып қалды.

Оқиға Шымкенттің тыныш аудандарының бірінде өрбіді. Белгісіз адамдар тұрғын әйелге хабарласып, өздерін банк қызметкерлері ретінде таныстырды. Олар бастапқы кезде байсалды, кәсіби үн қатты — ешбір күдік туғызбайтын сөйлеу мәнерімен ақша қаражатын «қорғау» қажеттілігі туралы айтты. Алаяқтар жиі қолданатын психологиялық тәсіл: алдымен қорқыныш, содан соң «шұғыл шешім» талабы. Сөйтіп, алғашқы байланыс телефон арқылы орнатылғаннан кейін алаяқтар сөйлесуді WhatsApp мессенджеріне ауыстырды. Бейнебайланыс немесе хабарлама арқылы психологиялық қысым арта берді: «Сіздің шотыңызды бұзуға тырысып жатыр», «Ақшаны қазір аудармасаңыз бәрін жоғалтасыз» деген сияқты сөздермен сезімге билік жүргізді.

Дәл осы кезде қылмыстық схемаларды мониторинг жасауға арналған мамандандырылған колл-орталық арқылы жұмыс істейтін қала ДП-ның киберқылмысқа қарсы күрес басқармасының қызметкерлері күдікті қоңырауды анықтады. Деректерді жедел өңдеу жүйесі әйелдің мекенжайын белгілеп, оперативтер тізбектен бірнеше минут ішінде оның үйіне жетті. Алаяқтармен байланыс үзілді, ақша аударымы тоқтатылды. Тек осы бірнеше минут ерте келу — 10 миллион теңгені аман сақтап қалды.

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2022 жылдан бері жұмыс жасайды және мемлекеттік киберқауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. Жоба аясында полицейлер, банктер, телекоммуникация операторлары және мемлекеттік органдар бір жүйе арқылы ақпарат алмасады. Шымкент мысайындай оқиғаларда барлық звенолар синхронды жұмыс жасауы — адамдарды нақты нәтиже береді. Басқарма бастығының орынбасары, полиция полковнигі Асқар Маратұлы бұл жөнінде: «Бізге минут ішінде шешім қабылдау керек болды. Жүйеміз дұрыс жұмыс жасады, және ең бастысы — азамат зиян шекпеді», — деп мәлімдеді.

Қазақстандағы телефон алаяқтығы соңғы бірнеше жылда күрт өсті. ҚР Ішкі істер министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы тіркелген киберқылмыстардың 40 пайыздан астамы телефон мен интернет арқылы жасалған қаржылық алаяқтықтарға жатады. Тек Шымкент бойынша 2025 жылы 1200-ден астам алаяқтық қоңырауға байланысты шағым түскен. Орташа жоғалтылған сома — 1,5 миллион теңгеден асады. Аталмыш оқиғадағы сома бұл көрсеткіштен 6 есе артық болды. Алаяқтар өздерін ҰБ қызметкерлері, банк қауіпсіздік бөлімі өкілдері, тіпті кейде прокуратура немесе полиция қызметкерлері ретінде таныстырады. Схема бір қарағанда қарапайым, бірақ психологиялық қысым астында адамдардың шешім қабылдау қабілеті айтарлықтай нашарлайтыны ғылыми тұрғыдан дәлелденген факт.

Тұрғын әйелдің жақындары болған жағдай туралы жария пікір айтудан бас тартты, алайда ыңғайластыру арқылы алынған қысқа пікірде аналары: «Маған банктен хабарласқандай сенімді болды. Мен қорқып кеттім, нені жасауды да білмедім. Полицейлер келмесе не болатынын ойлауға да қорқамын», — деді. Бұл сөздер қарапайым сезімдердің тілі — адамгершіліктің нағыз дауысы. Алаяқтардың жертөлесіне көбінесе жалғыз тұратын, зейнеткер немесе жас, тәжірибесіз адамдар түседі деген стереотип бар. Алайда статистика мұны теріске шығарады: жәбірленушілердің 35 пайызы — орта жастағы, жоғары білімді азаматтар.

Цифрлық сауаттылықты арттыру мәселесі бүгін ерекше өзекті. ҰБ және ірі банктер ешқашан клиенттерге қоңырау шалып, жеке деректерді немесе ақша аударымын талап етпейді — бұл негізгі ереже. Алайда алаяқтар нақ осы сенімді пайдаланады. Мамандар халыққа мынаны кеңес береді: кез келген «банк қызметкерінен» күдікті қоңырау алған сәтте трубканы тастап, банктің ресми нөміріне өзіңіз хабарласыңыз. Мессенджерге ауысуды ешқашан қабылдамаңыз. Сілтемелерге баспаңыз. Жақындарыңызбен ақылдасыңыз. Шымкент оқиғасы бұл ережелердің қаншалықты маңызды екенін тағы бір мәрте дәлелдеді.

Шымкент оқиғасы тек жекелеген табысқа жату жарамайды — ол жүйелі жетістіктің бір элементі. «Киберқалқан Қазақстан» жобасының аясында 2026 жылдың бірінші жарты жылдығында ғана Шымкентте 47 алаяқтық әрекет тоқтатылып, азаматтарға жалпы сомасы 180 миллион теңгеден астам ақша зиянсыз сақталды. Бұл сандар жобаның іс жүзіндегі тиімділігін айғақтайды. Сонымен бірге, мемлекеттік-жеке серіктестік форматын одан әрі дамыту, банктердің транзакция мониторингін күшейту және азаматтарды оқыту бағдарламаларын кеңейту — алдағы уақыттың бірінші кезектегі міндеттері болып табылады. Алаяқтар да жаңа технологияларды пайдалануда: жасанды интеллект негізінде дауысты имитациялау, deepfake бейнелер арқылы «банк қызметкерін» ойнату сияқты жаңа тәсілдер пайда болуда. Демек, киберполицейлердің де озық технологиялармен жарақталуы — уақыт талабы. Ал азаматтар үшін ең сенімді қорған — сауаттылық, сақтық және жедел полиция байланысы. Бақытымызға орай, Шымкентте 10 миллион теңге аман қалды.