Қазақстандағы цифрландыру процесі жылдан жылға кеңейіп, елдің барлық аймақтарын қамтып келеді. 22 шілде 2026 жыл күні Шымкент қаласының энергетика саласында маңызды жаңалық жарияланды: энергия объектілерін бақылауға арналған жасанды интеллект технологиялары іске қосылып, пайдалануға берілді. Бұл қадам Қазақстанның цифрлық болашаққа бет алғанын тағы бір рет дәлелдеді.

Цифрландыру жылы аясында Шымкент қаласы бірқатар стратегиялық жобаларды іске асыруда. Энергетика инфрақұрылымы — мемлекеттің тіршілік тамыры болғандықтан, оны заманауи технологиялармен жабдықтау мәселесі ерекше маңыздылыққа ие. Қала билігі мен Энергетика министрлігі бірлесе отырып, жасанды интеллект негізіндегі мониторинг жүйесін енгізуге шешім қабылдаған болатын. Бұл жүйе трансформаторлық подстанциялардан бастап тарату желілеріне дейінгі барлық объектілерді нақты уақыт режимінде бақылауға мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект технологияларының энергетикаға енгізілуі кездейсоқ шешім емес. Соңғы жылдары Шымкент қаласының халқы мен өнеркәсіптік объектілерінің саны күрт өскен. Бір ғана 2024–2025 жылдар аралығында қала тұрғындарының саны 150 мыңға жуық адамға артып, электр энергиясына деген сұраныс 18 пайызға дейін өскен. Мұндай жағдайда ескі бақылау жүйелері жеткілікті болудан қалды. Аварияларды уақтылы анықтау, жабдықтың тозуын болжау, жүктемені теңестіру — осының бәрі адами ресурстар мен дәстүрлі құралдар арқылы тиімді орындалу мүмкіндігін жоғалтқан болатын. Дәл осы жағдай жасанды интеллект шешімдерін іздеуге итермеледі.

Жаңа жүйе бірнеше негізгі функцияны орындайды. Біріншіден, ол мыңдаған датчиктерден келетін ақпаратты секунд сайын талдап, ауытқуларды автоматты түрде анықтайды. Екіншіден, машиналық оқыту алгоритмдері арқылы жабдықтың болашақ ақауларын 72 сағат бұрын болжауға қабілетті. Үшіншіден, жүйе авариялық жағдайларда диспетчерлік тобына дереу хабарлама жіберіп, оңтайлы шешімді ұсынады. Осының арқасында жоспарсыз тоқтаулардың санын 40 пайызға, ал апаттық жағдайларда жөндеу уақытын орта есеппен 2,5 есеге қысқарту мүмкін болады деп күтілуде.

«Бұл жоба бізге үлкен мүмкіндіктер ашып отыр», — деді Шымкент қаласы энергетика бөлімінің басшысы Арман Жексенов. — «Бұрын авариялар болғанда біз оны постфактум анықтайтынбыз. Ал енді жүйе бізге жабдық жай ғана ақаулануды бастамастан бұрын-ақ сигнал береді. Бұл — ұйықтап жатқанда күзетші отырған сияқты жағдай». Маман сонымен қатар персоналдың қауіпсіздігі де айтарлықтай жақсарды деп атап өтті: жасанды интеллект жоғары кернеулі учаскелердегі рұқсатсыз кіруді де бақылап, жедел хабарлама береді.

Энергетика министрлігінің өкілдері де жобаның ауқымы мен маңыздылығын ерекше бағалады. Министрліктің цифрлық трансформация департаментінің директоры Сауле Нұрланова: «Шымкент пилоттық аймақ ретінде таңдалды, себебі қала өз инфрақұрылымын жылдам дамытып келе жатыр. Осында алынған тәжірибе мен деректер негізінде жүйені Алматы, Астана және басқа ірі қалаларға тарату жоспарланып отыр», — деді. Бұл мәлімдеме жобаның ел деңгейіндегі стратегиялық маңыздылығын айқын көрсетеді. Болашақта барлық облыстық орталықтарда осындай мониторинг жүйелері жұмыс істейтін болады.

Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, энергетика саласында жасанды интеллектіні пайдалану өте тиімді нәтижелер берген. Германияда осындай жүйелерді енгізу нәтижесінде электр желілеріндегі шығындар 25 пайызға қысқарған. Сингапурда ЖИ-негізіндегі мониторинг жабдықтың қызмет ету мерзімін орта есеппен 30 пайызға ұзартқан. Жапонияда авариялық тоқтаулардың орташа ұзақтығы 60 пайызға қысқарып, тұтынушылардың шағымдары азайған. Шымкенттің осы жолды таңдауы — ел энергетикасын халықаралық стандарттарға сәйкестендіру жолындағы маңызды қадам.

Шымкент тұрғындарының да жаңалыққа деген қарым-қатынасы жағымды. Ұзақ жылдар бойы жазда да, қыста да кенеттен электр тоқтауларынан зардап шеккен қала тұрғындары бұл жобаны зор үмітпен қарсы алуда. «Жазда жылыту жоспарын орындаймыз деп жазда кондиционер токсыз қалады дегенді естіп едік. Енді мұндай жағдай болмайды деп сенемін», — деді Шымкент тұрғыны, педагог Гүлнар Есенова. Кәсіпкерлер де өндіріс тоқтаулары мен олармен байланысты шығындардың азаюын асыға күтуде. Бизнес өкілдері үшін сенімді электрмен қамту — тікелей экономикалық пайда болып табылады.

Жоба аясында 120-дан астам энергия объектісіне сенсорлар орнатылып, бірыңғай диспетчерлік орталыққа қосылды. Осы орталықта жасанды интеллект жүйесі тәулік бойы деректерді өңдеп, аналитикалық есептер жасайды. Алдағы екі жылда жүйені ары қарай дамыту жоспарланған: желіні толық 3D картаға түсіру, дрондармен визуалды инспекция жүйесін интеграциялау, сондай-ақ тұтынушылардың жеке шоттарымен байланыстыру. Бұл мүмкіндіктер іске асса, Шымкент Орта Азиядағы алғашқы «ақылды энергетикалық қала» атануға лайық болады. Цифрлық болашақ — бұл ертеңгі арман ғана емес, бүгінгі шындыққа айналып жатқан өзгеріс.