Шымкент қаласының бірнеше көшесінің тұрғындары проводты интернетсіз қалды. 20 шілде 2026 жылы белгілі болғандай, байланыс операторларының бұзушылықтарына байланысты қалалық қызметтер кабельдік желілерді мәжбүрлі түрде демонтаждай бастады. Оқиға тұрғындардың наразылығын тудырып, әлеуметтік желілерде кеңінен талқыланды. Бірақ мәселенің тереңіне үңілсек, жағдай бір күнде туындамағаны анықталады — бұл ұзаққа созылған реттелмеген инфрақұрылым дағдарысының салдары.

Шымкент цифрландыру басқармасының мәліметтеріне сүйенсек, демонтаждау туралы шешім провайдерлерге бірнеше рет ескерту жіберілгеннен кейін барып қабылданды. 2025 жылдың қарашасында операторларға ресми хабарламалар жолданып, белгіленген мерзімде заңсыз орналастырылған кабельдерді өздері алып кетулері талап етілді. Кейбір провайдерлер шарттарды орындап, желілерін ерікті түрде демонтаждады. Алайда бірқатар операторлар мерзімі өтіп кеткеніне қарамастан талаптарды орындаудан бас тартты. Нәтижесінде қала қызметтері заңды мәжбүрлеу шараларына көшті.

Пайда болған мәселенің мәнін түсіну үшін Қазақстандағы телекоммуникациялық инфрақұрылымның жалпы жағдайына назар аудару қажет. Еліміздің ірі қалаларында, соның ішінде Шымкентте де, кабельдік желілерді реттеу мәселесі жылдар бойы шешімін таппай келеді. Провайдерлер бәсекелестік ортада жедел дамуды мақсат ете отырып, көбінесе рұқсат алуды жеңілдету үшін заңды талаптарды айналып өтетін. Көше шамдарының тіректеріне заңсыз бекітілген кабельдер — осы мәселенің нақты көрінісі. Мұндай жүйе ғана тек сырт келбетте ғана емес, қоғамдық қауіпсіздікке де нақты қатер төндіреді.

Басқарма өкілдерінің айтуынша, заңсыз орналастырылған байланыс желілері азаматтардың өміріне, денсаулығына және мүлкіне тікелей қауіп туғызады. «Бұл шаралар тұрғындарды интернеттен айыру мақсатында жүргізілмейді. Желілерді қоғамдық қауіпсіздік талаптарына сәйкестендіру — бірден-бір мақсат. Кабельдік желілердің заңды орналасуы үшін толық жауапкершілік байланыс операторларына жүктеледі», — деп атап өтті қала әкімдігі. Сонымен қатар тұрғындарға шарт жасасар алдында провайдерлердің қажетті құқықтық құжаттарының бар-жоғын тексеруі ұсынылды.

Телекоммуникация саласының сарапшылары бұл жағдайды заңды деп санайды, бірақ оны жүзеге асыру тәртібіне сын көзбен қарайды. «Мәселе бұзушылықта емес, олардың жиналып қалуында. Егер реттеу органдары жылдар бойы бұл кабельдерге көз жұмып келсе, енді бірден алып тастау — тұрғындар үшін күтпеген соққыға айналады. Мұндай жағдайларда кезеңді, баламалы шешімдер ұсынылуы тиіс», — деп пікір білдіреді телекоммуникация саласының сарапшысы Бауыржан Сейткали. Оның сөзіне қарағанда, мұндай мәселелерді шешудің оңтайлы жолы — провайдерлерге баламалы инфрақұрылымға қосылу үшін жеткілікті уақыт пен мүмкіндік берумен бір мезгілде мерзімдерді қатаң бақылау.

Жағдай Шымкенттің жалпы цифрлық дамуымен тікелей байланысты. Биылғы жылдың басынан бері қалада 19 жаңа базалық станция орнатылды, соның ішінде төрт 5G стандартты. Алайда қалада әлі де мобильді байланыс тұрақсыз аймақтар — «ақ дақтар» сақталуда, олардың саны шамамен 14-ті құрайды. Мамандардың айтуынша, бұл жағдайдың бір себебі — радиофобия. Яғни тұрғындардың бір бөлігі базалық станцияларды өз үйлерінің жанына орнатуға қарсы болады. Бұл да цифрлық инфрақұрылымды дамытудағы тек техникалық емес, сонымен бірге әлеуметтік-психологиялық кедергілердің бар екенін айғақтайды.

Кабельдерді мәжбүрлі демонтаждаудың тұрғындарға тигізер зияны туралы сөз болғанда, аймақтағы интернет абоненттерінің санын ескеру маңызды. Қазақстан статистика бюросының деректеріне сүйенсек, Шымкент халқының саны 1,3 миллионнан асады. Проводты интернет абоненттерінің үлесі өңірлік орта деңгейге сәйкес 30–35 пайыз болса, онда он мыңдаған отбасы осы жағдайдан тікелей зардап шегуі мүмкін. Ал қашықтан жұмыс немесе оқу режимінде жүргендер үшін бұл — жай ғана ыңғайсыздық емес, нақты экономикалық шығын.

Болашаққа қарасақ, бұл мәселе заңнамалық деңгейде де қайта қаралуы тиіс. Байланыс операторлары үшін лицензиялау, инфрақұрылым орналастыру және оны бақылау рәсімдерін қайта жетілдіру қажет. Сондай-ақ муниципалдық деңгейде бірыңғай кабельдік кanalды қалыптастыру — ортақ жерасты немесе жерүсті инфрақұрылымы арқылы барлық провайдерлерге қызмет көрсету — болашақта мұндай дауларды болдырмаудың тиімді жолы болуы мүмкін. Еуропаның бірқатар қалаларында осындай модель сәтті жұмыс жасауда. Шымкенттегі жағдай — бұл жай ғана жергілікті дау емес, Қазақстандың барлық ірі қалалары үшін маңызды сабақ. Цифрлық инфрақұрылымды дамыту мен реттеуді теңгеруде нақты, жүйелі тәсіл қажет. Тұрғындар, провайдерлер және мемлекеттік органдар арасындағы диалог ашық болмаса, мұндай дағдарыстар қайталана береді.