22 шілде 2026 жыл. Қазақстанда телефон алаяқтығы жыл сайын мыңдаған адамның өміріне зиян тигізіп келеді, ал олардың арасында ең осал топ — зейнеткерлер. Шымкент қаласында бұл мәселеге байланысты кезек күттірмейтін шаралар қабылданды: банктер 65 жастан асқан азаматтарға несие беру тәртібін түбегейлі өзгертті. Енді зейнеткерлер несие алу үшін міндетті түрде банк бөліміне жеке келуі тиіс. Бұл шешім алаяқтардың күрделі психологиялық манипуляция схемаларына қарсы бағытталған маңызды қадам болып табылады.

Соңғы бірнеше жылда Қазақстанда телефон алаяқтығы өсіп отыр. Ішкі істер министрлігінің деректеріне сүйенсек, 2025 жылы ғана елімізде алаяқтыққа байланысты 40 мыңнан астам қылмыстық іс тіркелді, олардың үштен бірі зейнеткерлерге қатысты болды. Жалпы шығын миллиардтаған теңгені құрайды. Алаяқтар, әдетте, банк қызметкерлері, мемлекеттік орган өкілдері немесе зейнетақы қорының қызметкерлері болып жасанып, адамдарды үрейлендіреді және олардан шұғыл әрекет жасауды талап етеді. Жәбірленушілер телефон арқылы ғана онлайн несие ресімдеп, биометриядан өтіп, ақшаны алаяқтардың шотына аударып жіберетін болған — банк менеджерін бір рет те көрмей.

Дәл осы жағдайды ескере отырып, QAZTECH альянсының ақпараттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы Евгений Питолин жаңа ережені маңызды буылыс деп бағалайды. «Менеджер жеке көзбен көріп, клиенттің несиенің мәнін түсінетінін, өз еркімен әрекет ететінін анықтауы керек. Егер адам «маған қоңырау шалып, несие ресімдеуді айтты» деп жауап берсе, банк бас тарту керек. «Міндетті» деген сөз — негізгі сөз. Бұрын бұл банктің қалауына байланысты болса, енді бұл қатаң норма. Жеке келу алаяқтық сценарийін бұзып, жауапкершілікті кәсіпқой маманға аударады», — дейді сарапшы.

Алайда мамандар бұл шараның бір кемшілігін де атап өтеді: барлық зейнеткер банк бөліміне жете бермейді. Ауылдық жерлердегі немесе денсаулығы нашар қарт адамдар үшін жеке бару мүмкіндігі шектеулі болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, шектеулердің өзі жеткіліксіз — оларды білім беру шаралары мен қоғамдық хабардар болумен толықтыру керек. Кибербезопасность саласының сарапшысы Калилалло Байтасов бұл мәселені нақты айтады: «Зейнеткерлермен тікелей сөйлесу керек, оларға ақпаратты жеткізу қажет: мүмкін, материалды басып шығарып, көзге түсетін жерлерге іліп қою керек шығар, мүмкін, алаяқтар хабарласқан жағдайда не істеу керектігін қадам-қадамымен түсіндіру қажет. Олар алаяқтарға тап болса, не істеу керектігін нақты білетіндей болуы маңызды».

Сарапшылар қоғамдық хабардар болу мен отбасылық қарым-қатынастың рөлін де ерекше атап өтеді. Ата-аналарымен, аталарымен немесе нагашыларымен мезгіл-мезгіл алаяқтық схемалар туралы сөйлесіп отыратын жастардың саны аз. Алайда дәл осындай сұхбаттар зейнеткерлерді қорғаудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады. Мамандар отбасыларды жаңа алдау схемалары туралы үнемі хабарлап отыруға, қарт туыстарына күдікті қоңырау алған жағдайда не істеу керектігін нақты түсіндіруге шақырады. Бұл — бір реттік акция емес, тұрақты әдетке айналуы тиіс мінез-құлық.

Қосымша қорғау шаралары ретінде мамандар дистанциялық несие ресімдеуге тыйым салуды және бейтаныс нөмірлерден келген қоңырауларды блоктауды ұсынады. Алаяқтар, әдетте, банк, мемлекеттік орган немесе зейнетақы қоры қызметкері болып жасанады, адамды үрейлендіреді және шұғыл шаралар қабылдауды талап етеді. Мұндай жағдайда мамандар сөйлесуді дереу тоқтатып, тиісті ұйымға өз бетімен хабарласып, туыстарына ескертуді кеңес береді. Бұл қарапайым үш қадам — алаяқтарға қарсы тиімді қалқан болуы мүмкін.

Шымкентте енгізілген бұл тәжірибе елімізде бірінші рет қолданылатын норма. Егер жаңа ереже тиімді нәтиже берсе, оны бүкіл Қазақстан бойынша тарату мүмкіндігін қарастыру жоспарлануда. Банк секторының өкілдері де бастаманы қолдайды: олардың пікірінше, несие берудегі жеке байланыс принципі тек зейнеткерлерді ғана емес, барлық осал топтарды — мысалы, жасы кәмелетке толмаған жастарды немесе психикалық тұрғыдан осал адамдарды — да қорғауға мүмкіндік береді. Болашақта ұқсас шаралар кеңейтіліп, несие алудың барлық сатысына ендірілуі мүмкін.

Мемлекеттік органдар да бұл бағытта белсенді жұмыс жүргізіп жатыр. Ұлттық банк пен Қаржылық реттеу және дамыту агенттігі (ҚРДА) зейнеткерлерді алаяқтардан қорғауға бағытталған кешенді нормативтік базаны жетілдіру үстінде. Алдағы айларда жаңа ережелер пакеті жарияланатыны күтілуде. Мамандардың бірауыздан айтуынша, алаяқтыққа қарсы күрес — тек мемлекеттің, банктердің немесе полицияның ғана емес, бүкіл қоғамның міндеті. Зейнеткерлер де, олардың балалары мен немерелері де, іргелес көршілері де осы тізбектің бір бөлігі. Тек бірлесе отырып ғана осы мәселені шешуге болады. Жаңа ережелер маңызды қадам болғанымен, ең тиімді қорғаныс — хабардарлық, ақпараттылық және жанашыр қарым-қатынас екенін ешқашан ұмытпаған жөн.