22 шілде 2026 жыл күні Шымкент халықаралық әуежайында транспорттық полиция қызметкерлері діни мазмұндағы әдебиетті заңсыз жолмен елге әкелмекші болған азаматты ұстап, тиісті шараларды қолданды. Бұл оқиға «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында жүргізілген жүйелі тексерулердің тікелей нәтижесі болып табылады. Транспорт полициясы департаментінің бірінші орынбасары Теміржан Рамазановтың хабарлауынша, «Стамбул — Шымкент» бағытындағы авиарейспен келген жолаушылар тексерілу барысында Түркістан облысының 47 жастағы тұрғынынан заңнама талаптарын бұза отырып әкелінген 25 данадан тұратын діни кітаптар жинағы табылды. Азамат тиісті заңнорма бойынша жауапкершілікке тартылды.

Бұл жай оқиға емес — ол Қазақстандағы діни салаға қатысты заңнаманың қаншалықты қатаң сақталатынын тағы бір мәрте айқын көрсетті. Қазақстан Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңына сәйкес, діни мазмұндағы кітаптар мен материалдарды жеке пайдалану үшін бір данадан артық емес мөлшерде ғана еркін әкелуге болады. Одан артық мөлшерде әкелгісі келген тұлғалар тек тіркелген діни бірлестіктер арқылы ғана іс жүргізе алады, ол да міндетті түрде дінтану сараптамасының оң қорытындысы негізінде жүзеге асырылады. Ерекше назар аударатын жайт — бұл жолы тәркіленген 25 данада мемлекетте рұқсат етілмеген ілімдерге байланысты мазмұн анықталды деген мәлімет бар. Тергеу жұмыстары жалғасуда.

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2018 жылы іске қосылды. Оның басты мақсаты — Интернет кеңістігіндегі заңсыз, зиянды мазмұнды анықтап, жою, сондай-ақ экстремизм мен радикализмнің таралуына жол бермеу. Алайда жоба жылдар өте кеңейіп, тек цифрлық ортамен шектелмей, нақты физикалық шекара бақылауымен де тығыз байланысты болды. Бүгінде ол кедендік тексерулермен, транспорттық полиция жұмысымен үздіксіз үйлестіріліп жүргізіледі. Шымкент оқиғасы дәл осы кешенді ынтымақтастықтың нақты мысалы болды. Транспорт полициясы, кеден қызметі және тиісті мемлекеттік органдар арасындағы ақпарат алмасу тетігі тиімді жұмыс істегенінің дәлелі ретінде бұл іс бүкіл елге сабақ болуда.

Діни экстремизм мәселесі Қазақстан үшін барынша өзекті болып қала береді. Ішкі істер министрлігінің 2025 жылғы деректеріне сүйенсек, соңғы бес жылда елдің оңтүстік өңірлерінен радикалды ұйымдармен байланысты болған азаматтардың саны бірнеше есеге өсті. Түркістан облысы — Шымкент сияқты ірі қалаларды қамтитын аймақ — осы тұрғыда ерекше назар аударылатын өңірлердің бірі. Мамандардың бағалауынша, заңсыз діни материалдардың таралуы экстремистік идеологияның жер алуына алғышарт жасайды. Сол себепті мемлекеттің бұл саладағы бақылауды күшейтуі кездейсоқ емес, керісінше, саяси және қоғамдық тұрақтылықты қорғаудың маңызды тетігі ретінде қаралады.

Осы оқиғаға байланысты дін саласының белгілі маманы, Алматы мемлекеттік университетінің профессоры Аскар Нұрлановтың пікірі назар аударарлық: «Заңсыз діни материалдардың ағыны — бұл тек қағаз бетіндегі заң бұзушылық емес. Мұның артында белгілі бір идеологиялық мақсаттар жасырынып жатуы мүмкін. Мемлекеттің сараптамадан өтпеген кітаптарды бақылауы — азаматтарды экстремистік ықпалдан қорғаудың алдыңғы шебі». Эксперт сонымен бірге барлық діни ұйымдарға заңнама шеңберінде жұмыс жасауды және ресми тіркеу рәсімдерін толық орындауды ескертті. Тек осы жолмен ғана діни еркіндік пен қоғамдық қауіпсіздіктің арасындағы тепе-теңдікті сақтауға болатынын атап өтті.

Елімізде осындай фактілер жиі тіркелуде. Тек 2025 жылдың өзінде ғана Алматы, Нұр-Сұлтан, Ақтөбе, Шымкент және Өскемен халықаралық әуежайларынан жалпы саны 300-ден астам заңсыз діни материал тәркіленген. Бұл сандар — мемлекеттің бақылау тетіктерінің қаншалықты белсенді жұмыс жасайтынын айқын дәлелдейді. Сонымен қатар алқалы мамандар тобының бағалауынша, жыл сайын кедендік тексеруден өтпестен шекараны кесіп өтіп кетпек болған ондаған жағдай тіркелмей қалуы мүмкін. Осы тұрғыда «Киберқалқан» сияқты жобалардың маңызы айрықша зор.

Бұл іс қоғамда да белгілі бір пікірталас тудырды. Бір топ азаматтар мемлекеттің дін саласындағы бақылауын діни еркіндікке нұқсан ретінде бағалайды. Алайда заң мамандарының басым бөлігі мұндай реттеу тетіктерінің қажеттілігін мойындайды. Олардың пікірінше, Конституция кепілдік берген дін ұстану еркіндігі мен мемлекеттің заңдық тәртіпті қорғаудағы жауапкершілігі бір-бірімен қарама-қайшы емес, керісінше, бір-бірін толықтырады. Азаматтар сараптамадан өткен, тіркелген діни ұйымдар арқылы таратылатын материалдарды еркін пайдалана алады. Бұл ереже барлық конфессияларға бірдей қолданылады.

Транспорт полициясы департаментінің бірінші орынбасары Теміржан Рамазанов болашақта да мұндай тексерулердің тоқтаусыз жалғасатынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ жолаушыларға Қазақстан Республикасының заңнамасын мұқият оқып, шетелден елге кез келген материал әкелерде ережелерді қатаң сақтауды өтінді. Олай болмаған жағдайда заңда белгіленген жауапкершіліктен ешкімнің құтыла алмайтынын айрықша ескертті. Мемлекет «Киберқалқан Қазақстан» жобасы арқылы тек виртуалды ортада ғана емес, нақты шекараларда да тәртіп пен заңдылықты берік ұстап тұрғанын тағы бір мәрте нақты іс-қимылмен дәлелдеді. Бұл оқиға — ел қауіпсіздігі жолында жүргізілетін жүйелі жұмыстың үзілмес буыны.