24 шілде 2026 жыл. Шымкент қаласында интернет-алаяқтық пен қаржылық қылмыстарға қарсы күрес жаңа деңгейге шықты. Қаланың экономикалық тергеу департаменті тұрғындар арасында, әсіресе жастар арасында кешенді ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, алдын алу шараларын айтарлықтай күшейтті. Бұл мәселе тек Шымкент үшін ғана емес, бүкіл Қазақстан үшін өткір болып отырған заманауи проблема екендігін мамандар атап өтеді.

Соңғы жылдары интернет-алаяқтық елімізде ең жиі кездесетін қылмыс түрлерінің бірі болып қалып отыр. Зиянкестер негізінен әлеуметтік желілерді пайдалана отырып, нарықтық бағадан әлдеқайда төмен бағамен тауар сататынын жариялайды. Осындай «тиімді» ұсыныстарға алданған сенгіш сатып алушылар ақшасын жоғалтады да, тауарды ешқашан алмайды. Бұдан басқа, оңай табыс пен жоғары пайда уәдесімен жасалатын алаяқтық схемалар да кеңінен таралуда. Интернет кеңістігінің шекарасыздығы тергеу жұмыстарын айтарлықтай қиындатады: шетел азаматтары немесе шетелдік қылмыстық топтар қатысатын істерде тергеу процесі бірнеше есе ұзаруы мүмкін, себебі халықаралық ынтымақтастық пен ресми сұраныстар арнайы заңнамалық рәсімдерді талап етеді.

Шымкенттің аймақтық коммуникация қызметінде өткен брифингте қала бойынша экономикалық тергеу департаменті басқармасының басшысы Дәурен Тұрғынбай мәселенің ауқымы туралы егжей-тегжейлі баяндады. «Қол жеткізілген нәтижелерге қарамастан, жаңа алаяқтық формалары да пайда болуда. Интернет-алаяқтық, қаржылық пирамидалар және азарт ойындарына тәуелділік жыл сайын барған сайын өзекті проблемаларға айналуда. Мұндай қылмыстардың алдын алу — бұл тек құқық қорғау органдарының ғана міндеті емес, бүкіл қоғамның бірлескен жауапкершілігі деп санаймыз. Осыған байланысты департамент халықтың қаржылық және құқықтық сауаттылығын арттыруға бағытталған кешенді ақпараттық жұмысты тұрақты негізде жүргізеді», — деді ол.

Департамент жастар ортасында алдын алу жұмысына ерекше мән беріп отыр. Экономикалық тергеу қызметкерлері студенттер үшін түсіндірме кездесулер мен практикалық сабақтар өткізеді. Бұл сабақтарда жастарға тергеушілер жұмысының ерекшеліктері таныстырылады: тінту, тергеу және беттестіру жүргізу тәртібі нақты мысалдармен көрсетіледі. Мамандардың айтуынша, жас аудиторияның ең үлкен қызығушылығын тінту процесі туғызады. Мұндай интерактивті форматтар жастардың заң сауаттылығын арттырып қана қоймай, оларда азаматтық жауапкершілік сезімін де қалыптастырады. Орта мектеп пен жоғары оқу орындарының оқушылары болашақта алаяқтық схемаларды тани алса, қоғам жалпы алғанда осындай қылмыстарға аз шалдығады.

Өткен жыл тікелей дабыл қаққандай бір оқиға болды: бірінші курс студенттерінің бірі тыйым салынған заттарды таратуға қатысты болып шықты. Бұл факт микроквалификациялық жұмыс барысында басқа студенттің зерек болуы арқасында анықталды. Аталмыш жағдай жастардың арасында адал азаматтық ұстанымды тәрбиелеудің қаншалықты маңызды екенін дәлелдейді. Фактіні ашуға көмектескен студент өзінің жауапкершілігі мен зейінділігін танытты — кейіннен оны жұмысқа шақырды. Бұл тәжірибе басқа жастарға да үлгі болуы тиіс: жауапкершілік пен адалдық ешқашан бос қалмайды.

Қаржылық пирамидаларға қарсы күрес та нақты нәтиже беруде. Өткен жылы Шымкентте 13 қаржылық пирамиданың қызметі анықталып, тоқтатылды. Мамандардың бағалауынша, бұл жылы осындай фактілер тіркелмеген — бұл халық арасында жүргізілген кең ауқымды түсіндіру жұмысының тікелей нәтижесі және тұрғындардың қаржылық пирамидаларға деген сенімінің азаюымен байланысты. Статистикалық мәліметтер алдын алу жұмысының тиімділігін айқын көрсетеді. Бір жыл ішінде нөлдік көрсеткішке жету — бұл елеулі жетістік, дегенмен мамандар мұндай қылмыс схемалары жаңа бейімделген пішіндерде қайта пайда болуы мүмкін екеніне назар аударады.

Шымкент мысалы бүкіл республика бойынша озық тәжірибе ретінде қаралуы мүмкін. Сарапшылардың пікірінше, интернет-алаяқтыққа қарсы тиімді күрестің негізгі факторлары — бұл халықтың сандық сауаттылығы, онлайн алаяқтық схемаларын уақытында тану қабілеті және мемлекеттік органдармен ашық диалог. Осыған байланысты департамент мектептерде, жоғары оқу орындарында, еңбек ұжымдарында тұрақты алдын алу сабақтарын өткізіп келеді. Бұл жұмысқа ДЭД қызметкерлерімен қатар психологтар, заңгерлер мен сандық технологиялар саласының мамандары да тартылуда.

Болашаққа қарасақ, интернет-алаяқтықпен күрестегі негізгі бағыт — жасанды интеллект пен деректерді талдау технологиялары арқылы күдікті транзакциялар мен жарнамаларды ерте кезеңде анықтау болмақ. Сонымен қатар халықаралық ынтымақтастықты нығайту, шет елдердің құқық қорғау органдарымен жедел ақпарат алмасу механизмдерін жетілдіру — аса маңызды міндеттер қатарында тұр. Тек кешенді ынтымақтастық — мемлекет, азаматтық қоғам, бизнес және жастар — ғана заманауи қылмыстың алдын алуда шынайы нәтиже бере алады. Шымкент бүгін осы жолда нақты қадамдар жасауда, және бұл тәжірибе бүкіл еліміз үшін маңызды үлгіге айналуда.