Жыл сайын 10 тамызда елімізде ұлы ақын, ойшыл, қазақтың жазба әдебиетінің негізін қалаушы Абай Құнанбайұлына арналған Абай күні атап өтіледі.

Айтулы күнге орай жақында «Абай» журналында жарық көрген Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО жанындағы Тұрақты өкілі Асқар Абдрахмановтың сұхбатымен бөлісіп отырмыз.

Мақалада Қазақстанның беделді үкіметаралық ұйымымен ынтымақтастығы, Абай шығармаларының қолжазбаларын ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» халықаралық тізіліміне енгізу жөніндегі жұмыс, сондай-ақ басқа да тақырыптар талқыланады.

Сұхбат мәтінімен төменде танысуға болады.

Асқар Абдрахманов, ҚР ЮНЕСКО жанындағы Тұрақты өкілі

Еркін Байғабылұлы, «Абай» журналы

ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» тізімі қашаннан бері жасалып келеді? Оған әлем елдерінің қандай мұралары енген?

–  Ең алдымен, Қазақстанның ЮНЕСКО-мен ынтымақтастығына қызығушылық танытып, журнал бетінде оның кейбір бағыттары туралы кеңірек әңгімелеуге мүмкіндік бергендеріңіз үшін алғыс білдіреміз.

Көпшілікке мәлім, Біріккен Ұлттардың Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі Ұйымы – ЮНЕСКО 1945 жылы құрылған. Оның басты мақсаты – аталған салалардағы халықаралық ынтымақтастықты кеңейту арқылы әлемде бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау үдерісіне үлес қосу.

«Әлем жады» бағдарламасы құжаттық мұраның – яғни қағаз, аудиовизуалдық, цифрлық немесе өзге де форматтағы айрықша тарихи құндылығы бар құжаттар мен құжаттар топтамаларының – жоғалуының алдын алу құралы ретінде ЮНЕСКО тарапынан 1992 жылы құрылған.

Жалпы, мәдени мұра, соның ішінде құжаттық мұра – тек бір елдің ғана емес, адамзаттың ортақ игілігі. Ол арқылы біз өткен заманның тәжірибесіне сүйене отырып, бүгінгі өміріміз бен болашағымызды байыта аламыз.

«Әлем жады» бағдарламасы халықаралық, өңірлік және ұлттық деңгейлердегі құжаттық мұра тізімдерін қалыптастыру арқылы құжаттық мұраның маңыздылығы жөніндегі қоғамдарымыздың хабардарлығын арттырып, оны көпшілікке барынша қолжетімді ету үшін жасалған.

«Әлем жады» бағдарламасының халықаралық тізімі 1995 жылы құрылған және бүгінде дүниенің барлық құрлықтарынан жиналған 570 құжат пен құжаттар топтамасын қамтиды. Оның құрамында тасқа қашалған мәтіндерден бастап пергаменттер мен папирустар, кино және магниттік таспаларға дейінгі түрлі материалдардағы құжаттар бар.

Арасында ең танымалдарының қатарында Иоганн Гутенбергтің Інжілі (баспадан шыққан алғашқы кітап), Француз революциясы дәуіріндегі Адам және азамат құқықтарының декларациясы, Екінші дүниежүзілік соғыстағы геноцидте құрбан болған Анна Франктің күнделігі, Людвиг ван Бетховеннің 9-шы симфониясы ноталарының түпнұсқасы, ағайынды Люмьерлер жасаған тарихтағы алғашқы кинофильмдер, Фирдоусидің «Шахнама» эпосының, Рашид әд-Диннің Ұлы дала тарихы үшін ерекше маңызы бар «Жами ат-тауарих» еңбегінің, Жүсіп Баласағұнның «Диуани лұғат ат-түрік» сөздігінің қолжазба нұсқалары бар.

Қазақстанның атынан бұл тізімге төрт құжат топтамасы қосылған. Олардың қатарында Қожа Ахмет Ясауи шығармаларының қолжазбалар жинағы, «Невада – Семей» антиядролық қозғалысының аудиовизуалдық құжаттары және Арал теңізіне қатысты архив қорлары бар. 2025 жылы бұл тізім «Ғылым ордасы» кітапханасының қорындағы «Хандар шежіресі» қолжазбасымен толықты. Аталған құжат Қазақстан мен Орталық Азия тарихын зерттеушілер үшін де құнды дереккөз болып табылады.

Осы тізімге Абайдың «Қара сөздерін» енгізуді Президент арнайы тапсырды. Қазір не істеліп жатыр?

–  Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев биыл жылдың басында Қызылордада өткен Ұлттық құрылтайдың V отырысында атап өткендей, Абайдың ой-толғамдары заман өткен сайын өзектілігін жоғалтпайды.

Абай – жаһандық деңгейдегі ойшыл. Шығармаларының қолжазбасын ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» тізіліміне енгізу әлем жұртшылығының хәкім Абайдың мұрасымен таныстығын кеңейтуге мүмкіндік береді.

Абай Құнанбайұлының шығармаларын кезінде қасында жүрген Мүрсейіт Бікеұлы жазып алғаны белгілі. ЮНЕСКО-ға енгізілген номинацияда Алматыдағы «Ғылым ордасы» кітапханасында сақтаулы соның екі қолжазбасы көрсетілген.

Осы бағытта жүргізіліп жатқан жұмыс аясында аталған кітапхананың мамандары дайындаған номинация ЮНЕСКО тағайындаған сарапшылардың қарауына шығару үшін қажетті техникалық шаралар жүзеге асырылды.

Арнайы комиссия іріктеу жүргізе ме? Қанша уақытқа созылады?

–  ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» бағдарламасының хатшылығы номинациялардың қажетті техникалық талаптарға сәйкестігін растаған соң, қазіргі уақытта бағдарлама сарапшылары ЮНЕСКО-ға мүше мемлекеттерден түскен барлық өтінімдерді қарастыруда.

Одан кейін шамамен бір жыл ішінде өтінімдерді арнайы халықаралық комитет бағалайтын болады. Өтінімдер бойынша түпкілікті шешім 2027 жылғы қараша айында өтетін ЮНЕСКО-ның 44-Бас конференциясында қабылдануы тиіс.

ЮНЕСКО-мен бірлескен қандай жобалар сәтті жүзеге асырылып жатыр?

–  Қазақстанның ЮНЕСКО-мен ынтымақтастығының еліміздің ішкі және сыртқы саясатында өзінің лайықты орны бар. Орнықты дамуды, мәдени мұраны сақтауды, ғылыми зерттеулер мен білім беру сапасын арттыруды өзіне басымдық ретінде қарастыратын мемлекет ретінде Қазақстан халықтар арасындағы бейбітшілік пен өзара түсіністікті қолдау мақсатында ЮНЕСКО-мен серіктестікті мазмұнды жалғастырып келеді.

Еліміз 1992 жылы ЮНЕСКО-ға мүше болған кезден бері ұйыммен әріптестік аясында мәдени және табиғи мұраны сақтау, баршаға қолжетімді білім беру жүйесін дамыту, ғылыми және технологиялық инновацияларды қолдау, мәдениетаралық диалогты ілгерілету бағыттарында маңызды жобалар жүзеге асырылды. Қазақстанда ЮНЕСКО қамқорлығымен Мәдениеттерді жақындастыру халықаралық орталығы мен Орталық Азия өңірлік гляциологиялық орталығы жұмыс істейді.

Өздеріңізге мәлім, 2026 жыл елімізде Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жарияланды. Осыған байланысты оқырмандарыңыз үшін биыл жылдың басында Қазақстан мен ЮНЕСКО еліміз бен қоғамның жасанды интеллектті кеңінен қолдануға этикалық тұрғыдан дайындығына ресми бағалау жүргізіліп келе жатқаны да қызықты болар деп ойлаймын.

Аталған жоба аясында жасанды интеллектті қолданудың ұлттық жүйесіне, соның ішінде құқықтық базасына, әлеуметтік-гуманитарлық, экономикалық, ғылым мен технология, білім беру салаларындағы аспектілеріне кешенді талдау жүргізілуде. Осы зерттеудің қорытындысы бойынша адам баласының қажеттіліктерін басшылыққа алатын жасанды интеллект жүйесін қалыптастыру жөнінде практикалық ұсынымдар әзірленеді.

Алдағы уақытта ЮНЕСКО аясында қандай тұлғаларымыздың мерейтойлары аталып өтуі мүмкін?

–  ЮНЕСКО Бас конференциясының 43-сессиясында 2026–2027 жылдары ЮНЕСКО қатысуымен аталып өтетін маңызды мерейтойлар тізіміне Қазақстанның екі көрнекті өкілінің мерейтойларын енгізу туралы шешім қабылданды.

Атап айтқанда, бұл тізімге атақты артист, әншіміз Ермек Серкебаевтың және танымал кинорежиссер Абдолла Қарсақбаевтың 100 жылдықтары кірді. Бұл – көрнекті қайраткер тұлғаларымыздың әлемнің мәдени мұрасына қосқан үлесінің кезекті мойындалуы.

Осыған байланысты аталған мерейтойларға орай биыл Мәдениет және ақпарат министрлігінің Сыртқы істер министрлігінің ынтымақтастығымен бірқатар іс-шаралар өткізу жоспарлануда.

Бұл айтулы мерейтойларды лайықты деңгейде атап өту ғана емес, сонымен қатар қазақстандық және халықаралық жұртшылыққа отандастарымыз қалдырған бай мәдени мұраның мәні мен мазмұнын қайта таныстыру, оның күллі адамзаттың рухани қазынасына қосқан құнды үлесін көрсету маңызды.

Әрине, ЮНЕСКО-ның мерейтойлар бағдарламасы аясындағы бұл жұмыс алдағы жылдары да жалғасатын болады.

“Абай” Республикалық фольклорлық – этнографиялық әдеби – көркем журнал

2026

Жылқы жылы

№ 3 (178)

мамыр-маусым

Ақпарат көзі : https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-unesco/press/news/details/1270807?lang=ru