10 тамыз 2026 жыл. Қазақстанның Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі елдің барлық азаматтарына шұғыл ескерту жасады: желіде агенттіктің атынан жасалған жалған құжаттар белсенді түрде таратылуда. Бұл құжаттарда мемлекеттік органның қол таңбасы мен мөрі пайдаланылып, алданған азаматтарға ақшаларын қайтарып береміз деген уәде берілетіні анықталды. Реттеуші орган бұл мәліметтердің өтірік екенін және ресми органдарға ешқандай қатысы жоқтығын айқын мәлімдеді.

Мамандардың бағалауынша, бұл алаяқтық схема бір қарағанда қарапайым болып көрінгенімен, іс жүзінде өте күрделі психологиялық механизмге негізделген. Қылмыскерлер бір рет алданған адамды тағы да тузаққа түсіруге тырысады — яғни бұрын ақшасын жоғалтқан, сондықтан кез келген «көмек» ұсынысына оңай сенетін жандарды нысанаға алады. Алаяқтар өздерін мемлекеттік орган ретінде таныстыра отырып, жәбірленушілердің сенімін жеңіл жеңіп алады.

Агенттіктің ресми өкілі Асель Дүйсенова бұл мәселеге байланысты: «Біздің агенттік ешқашан жеке тұлғаларға ақша қайтару қызметін көрсетпейді және криптовалюта биржаларындағы, крипто-әмиянаіндегі немесе банк карталарындағы транзакцияларды тексермейді. Сондай-ақ біз ешқандай үшінші тараптың немесе жеке тұлғаның сенімділігін растамаймыз. Мұндай мазмұндағы барлық құжаттар — жалған» деп мәлімдеді. Агенттік ресми деректерді тек өзінің www.afsa.kz сайтында және верификацияланған әлеуметтік желі аккаунттарында жариялайтынын тағы бір рет атап өтті.

Бұл алаяқтық толқыны кенеттен пайда болған жоқ. Соңғы бірнеше жылда Қазақстанда желілік алаяқтықтың ауқымы күрт өскені статистикадан айқын байқалады. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, 2024 жылы тіркелген кибер-алаяқтық қылмыстарының саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға өскен. Жалпы шығын 80 миллиард теңгеден асты. 2025 жылы бұл көрсеткіштердің одан да жоғарылағаны, ал 2026 жылдың алғашқы жеті айында жалған мемлекеттік органдар атынан жасалған алаяқтық оқиғалары ерекше жиіледі. Қаржылық сауаттылық орталығының сарапшысы Бекзат Ермековтің сөзімен айтқанда: «Криптовалюта тақырыбын пайдалану — соңғы кездегі алаяқтардың ең сүйікті тәсілі. Себебі қарапайым адамдар крипто операцияларын нашар біледі, сондықтан оларды шатастыру оңайырақ».

Схеманың жұмыс істеу тетігі мынадай: алаяқтар алдымен жалған ресми хат немесе куәлік жібереді, онда агенттіктің логотипі, мөрі, тіпті нақты лауазымды тұлғалардың аттары көрсетіледі. Содан соң жәбірленушіге «тексеру барысында сіздің шотыңызда мұздатылған қаражат табылды» немесе «биржа сізге ақша қайтаруы керек» деп хабарланады. Ақшаны алу үшін «комиссия», «сақтандыру жарнасы» немесе «тексеру төлемі» ретінде белгілі бір соманы аударуды сұрайды. Ақша аударылысымен алаяқтар байланысты үзеді. Бұл — классикалық «алдын ала төлем» алаяқтығының жаңартылған, ресми сыңайдағы нұсқасы.

Қоғамдық кеңес мүшесі, заңгер Жанар Сейтқалиева азаматтарды сақтандыра отырып: «Кез келген мемлекеттік орган сізден ақша аударуды сұраса — бұл жүз пайыз алаяқтық. Нақты ресми хабарлама алғыңыз келсе, тікелей сол органның ресми телефонына немесе порталына хабарласыңыз. Хатта көрсетілген телефонды терме — ол да жалған болуы мүмкін» деп кеңес береді. Сарапшылардың пікірінше, азаматтар жіберетін ең үлкен қате — дүрбелең жағдайда асығыс шешім қабылдауы. Алаяқтар дәл осыны пайдаланады: «Бүгін аудармасаң, ақшаң жойылады» деген жасанды уақыт қысымын жасайды.

Тарихи тұрғыдан алғанда, мемлекеттік органдардың атын пайдаланған алаяқтық схемалар жаңа құбылыс емес. ХХ ғасырдың аяғынан бастап «нигериялық хаттар» деп аталған алаяқтық хаттар бүкіл әлемде тарады. Интернеттің дамуымен бұл схемалар жаңа деңгейге шықты. Қазіргі таңда Interpol-дың деректері бойынша, жалған мемлекеттік хаттарды пайдаланған алаяқтық бүкіл әлем бойынша жыл сайын 5 миллиард доллардан астам зиян келтіреді. Қазақстан да бұл жаһандық проблемадан тыс емес — керісінше, соңғы жылдары цифрлық инфрақұрылымның жедел дамуы алаяқтар үшін жаңа мүмкіндіктер ашты.

Агенттік азаматтарға бірнеше нақты қауіпсіздік ережесін ұсынады. Белгісіз тұлғаларға ақша аудармау, жеке деректерді, банк картасының деректемелерін, SMS-кодтарды немесе парольдерді ешкімге бермеу қажет. «Ақша қайтару» үшін алдын ала төлем талап етілсе — бұл алаяқтықтың анық белгісі. Күмәнді жағдайда полицияға немесе агенттіктің ресми байланыс арналарына хабарласу керек. Киберқауіпсіздік маманы Нұрлан Байжанов: «Цифрлық сауаттылық — бүгінгі күннің ең маңызды қорғаныс қаруы. Алаяқтар технологиямен қатар дамып отыр, сондықтан біз де білімімізді үнемі жаңартып отыруымыз тиіс» деп атап өтеді.

Алаяқтықтың алдын алу тек жеке жауапкершілік мәселесі емес — бұл қоғамдық міндет. Егер сіз жалған құжат немесе күмәнді хабарлама алсаңыз, оны жасырып қалмай, тиісті органдарға хабарлаңыз. Бір азаматтың уақытша хабарламасы ондаған басқа адамды алаяқтардың торынан сақтап қалуы мүмкін. Агенттік барлық ресми ақпаратты тек afsa.kz сайты арқылы таратады — сенімді ақпарат үшін тек осы ресурсқа жүгінуді ұсынады.