27 тамыз 2026 жыл. Шымкент қаласында квазимемлекеттік сектор комплаенс-қызметтерінің форумы өтті. Бұл іс-шара еліміздегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүйені жаңа деңгейге көтеруге бағытталған маңызды алаң болды. Форумға Шымкент қаласы мен аймақтың квазимемлекеттік ұйымдарынан келген 170-тен астам комплаенс-офицер қатысты. Іс-шараның негізгі мақсаты — заңнамадағы соңғы өзгерістерге байланысты сұрақтарға нақты жауап беру, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін уақтылы анықтаудың тиімді жолдарын талқылау болды.

Комплаенс-қызметтер Қазақстанда шамамен бес жыл бұрын, яғни 2020–2021 жылдары жаппай енгізіле бастады. Бұл қадам мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатын іс жүзінде нығайтуға бағытталған жүйелі реформаның бір бөлігі болды. Сол кезден бері ұйымдардың ішкі бақылау жүйелері біртіндеп жетілдіріліп, заңнамалық база кеңейтілді. Алғашқы жылдары комплаенс-қызметтердің жұмысы негізінен нормативтік актілерді орындауды бақылаумен шектелсе, уақыт өте келе олардың өкілеттіктері едәуір ұлғайды. Бүгінде бұл қызметтер тек ережелерді орындататын орган ғана емес, сонымен бірге ұйымдағы этикалық мәдениетті қалыптастырудың белсенді субъектісіне айналды.

Форумның күн тәртібіндегі ең маңызды мәселе — 2026 жылдың 1 шілдесінен күшіне енген «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» жаңа заңды талқылау болды. Заңның жаңа редакциясы мемлекеттік мекемелерде құқық бұзушылықтардың алдын алу жөніндегі қызметтерді міндетті түрде құруды көздейді. Бұл ұйымдардың штаттық санына байланысты жүзеге асырылатын болады. Шымкент қаласы бойынша Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі департаментінің басшысы Қанат Қадырбеков осы жаңалықтар туралы қатысушыларға толық ақпарат берді: «Жаңалықтардың бірі — мемлекеттік мекемелерде құқық бұзушылықтардың алдын алу қызметтерін құру. Бұл әрбір мекеменің штаттық санына байланысты болады. Аталған қызметтердің қызметі комплаенс-қызметтердің жұмысын үйлестіруге бағытталған. Бүгін біз осы жаңалықтармен әріптестерімізбен бөлісіп отырмыз».

Антикоррупциялық комплаенс жөніндегі сарапшы Айпара Адибай форумда комплаенс-қызметтердің эволюциясы туралы кеңінен сөз сөйледі. Оның пікірінше, осы бес жыл ішінде жүйе айтарлықтай жетілді: «Комплаенс-қызметтер шамамен бес жыл бұрын пайда болды. Олар құрылғаннан бері біз олардың жұмысын мұқият бақыладық. Жаңа өзгерістер туындаған жағдайда тиісті бұйрықтар арқылы лауазымдық нұсқаулықтарға және комплаенс-қызметтердің жұмысына түзетулер енгізіледі. Негізгі мақсат — квазимемлекеттік ұйымдардың процестерінде туындайтын тәуекелдерді уақтылы азайту және сыбайлас жемқорлыққа тиімді қарсы тұру». Сарапшылардың бағалауынша, соңғы үш жылда квазимемлекеттік секторда анықталған сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің саны 30 пайызға дейін азайды, бұл комплаенс жүйесінің нақты нәтиже беріп жатқанын дәлелдейді.

Форум барысында қатысушылар тәжірибелік жұмыспен де айналысты. Оларға нақты жағдайлар ұсынылды: ұйымдардың күнделікті қызметінде туындайтын күрделі этикалық дилеммалар, мүдделер қақтығысы жағдайлары, рұқсат берілмеген сыйақылар мен артықшылықтар беру схемалары. Топтық талдау барысында мамандар осы жағдайлардағы ықтимал сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтады және оларды жоюдың нақты жолдарын іздеді. Бұл тәсіл — тек теориялық білімді емес, практикалық дағдыларды да қалыптастыруға бағытталған заманауи оқыту форматы. Форумның ұйымдастырушылары атап өткендей, мұндай практикалық сараптамалар комплаенс-офицерлерге күнделікті жұмыста кездесетін нақты жағдайларды сенімді шеше алуына мүмкіндік береді.

Комплаенс-офицерлердің міндеттері өте кең ауқымды. Олар ұйымдардың ішінде заңнама талаптарының сақталуын бақылайды, қызметкерлердің іс-әрекеттерін тексеріп, тиісті нұсқаулықтар береді, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық көріністерінің алдын алу жөніндегі ішкі аудит жүргізеді. Бүгінде тек Шымкент қаласында ғана бұл бағытта 170-тен астам маман жұмыс істейді. Ол — бес жыл бұрынмен салыстырғанда екі есеге жуық өскен сан. Шымкент қаласының әкімдігі ресми өкілі Дәурен Сейітов бұл туралы пікірін білдірді: «Комплаенс жүйесін нығайту — бұл тек мемлекеттік органдардың талабы ғана емес, қоғамның күтімі. Азаматтар мемлекеттік және квазимемлекеттік ұйымдардың ашықтығын және олардың жемқорлыққа қарсы тиімді жұмыс жасайтынын талап етеді».

Мемлекеттік сарапшылардың болжамына қарағанда, жаңа заңнама шеңберінде 2026 жылдың соңына дейін барлық ірі квазимемлекеттік ұйымдарда жаңартылған комплаенс-жүйелер толық іске қосылатын болады. Бұл реформаның ауқымы тек Шымкентпен шектелмейді — ұқсас форумдар Алматы, Астана, Қарағанды және басқа өңірлік орталықтарда да жоспарланған. Сарапшылардың пікірінше, комплаенс мәдениетін кеңінен насихаттау тек жемқорлықпен күресу ғана емес, сонымен бірге мемлекеттік және квазимемлекеттік институттарға деген азаматтардың сенімін арттыру үшін де өте маңызды. Халықаралық тәжірибе де осыны дәлелдейді: Сингапур, Эстония, Грузия сынды елдерде жемқорлыққа қарсы ішкі бақылау жүйелерін нығайту мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырудың кілті болды.

Шымкенттегі форум — Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының жаңа беті. Ол заңнамалық өзгерістерді жедел іс жүзінде асыруға, мамандардың кәсіби деңгейін арттыруға және ұйымдар арасындағы тәжірибе алмасуға ықпал ететін маңызды платформаға айналды. Бүгінде Қазақстанда комплаенс саласы жаңа сапалық деңгейге шығып келеді — бұл жүйе тек ережелерді орындататын бақылаушы емес, мемлекеттің іргелі институционалдық мәдениетін өзгертуге қабілетті нақты тетікке айналуда.