Қазақстан халықтары тілдері күнінің қарсаңында Шымкент қаласы тіл мен технологияның тоғысында өткен маңызды диалогтың орталығына айналды. 2 қыркүйек 2026 жыл — осы күні «Қазақ тілі — цифрлық кеңістікте: технологиялар, инновациялар, даму» атты дөңгелек үстел жұртшылықтың назарын өзіне аударды. Тіл мамандары, IT-саласының өкілдері, жасанды интеллект зерттеушілері, жоғары оқу орындары мен колледждердің оқытушылары, сондай-ақ жас буын өкілдері бір үстел басына жиналып, мемлекеттік тілдің цифрлық кеңістіктегі орнын жан-жақты талқылады. Бұл жиын жай ғана мерекелік шара емес, қазақ тілінің технологиялық дәуірдегі тағдырына қатысты маңызды мәселелерді алға шығарған стратегиялық алаң болды.
Қазақ тілінің цифрлық ортадағы проблемалары бүгін туындаған жоқ. Соңғы он жылда әлемде жасанды интеллект пен үлкен тіл модельдерінің қарқынды дамуы байқалды, алайда бұл үдеріске шағын тілдер, оның ішінде қазақ тілі, кеш қосыла бастады. UNESCO мәліметтері бойынша, әлемдегі бар тілдердің 90 пайызынан астамы цифрлық ресурстар тұрғысынан «аз қамтылған» санатына жатады. Қазақ тілі де осы санаттан шыға алмай келген. Ал бүгін интернет аудиториясының 70 пайызы онлайн мазмұнды туған тілінде тұтынғысы келетінін социологиялық зерттеулер көрсетіп отыр. Демек, қазақ тілінде сапалы цифрлық контент жасамау — тілдің болашағын тарылтумен тең.
Дөңгелек үстелде ерекше назар аударған жоба — Qazaq Til AI платформасы болды. Бұл жоба қазақ тілінің грамматикалық ерекшеліктерін, агглютинативтік құрылымын және сөзжасам заңдылықтарын есепке ала отырып жасалған арнайы тіл моделі болып табылады. Жобаның авторлары оның мектеп оқушыларынан бастап кәсіби аудармашыларға дейін кең аудиторияға қызмет ете алатынын атап өтті. «Қазақ тілінің морфологиясы өте күрделі: бір сөз бірнеше жүз түрленген форма алуы мүмкін. Осыны дұрыс оқыта алатын жасанды интеллект жасау — үлкен технологиялық жетістік», — деді жиынға қатысқан тіл технологиялары маманы Асқар Нұрмағамбетов. Жасанды интеллектке негізделген виртуалды ассистенттердің де презентациясы жиынның жарқын сәттерінің біріне айналды: бұл шешімдер мектептерде, мемлекеттік мекемелерде және тұрмыстық қолданыста қазақ тілін насихаттаудың тиімді жолы ретінде ұсынылды.
Жиынның тағы бір өзекті бағыты — сапалы медиамазмұн мен анимацияның мемлекеттік тілді танымал ету құралы ретіндегі рөлі болды. «Сак» киностудиясының режиссер-сценаристі Батырхан Қалдарбекұлы «АЛАН» мультфильм жобасын таныстырды. Бұл жоба балаларға арналған анимациялық сериал ретінде жоспарланып отыр. «Бала ана тілін ойын мен ертегі арқылы үйренеді. Сапалы анимация — бұл тек ойын-сауық емес, тілді сіңірудің ең табиғи жолы. Біз «АЛАН» арқылы бүлдіршіндердің жүрегіне қазақ тілін ендіргіміз келеді», — деп түсіндірді Батырхан Қалдарбекұлы өз жобасының мақсатын. Сарапшылардың пікірінше, Оңтүстік Кореяның K-pop мәдениеті немесе Жапонияның аниме индустриясы тілді танымалдандырудың қаншалықты тиімді тетігі бола алатынын дәлелдеп берді. Қазақ анимациясы да осы жолмен жүре алады.
Мобильді қосымшалар мен электронды ресурстарды дамыту мәселесі де үстел талқысының өзегіне айналды. Статистикаға сүйенсек, қазіргі таңда қазақстандықтардың 78 пайызы смартфон пайдаланушылары, ал олардың басым бөлігі күнделікті ақпаратты мобильді қосымшалар арқылы алады. Алайда App Store мен Google Play дүкендерінде қазақ тілінде жасалған сапалы қосымшалардың саны әлі де жеткіліксіз. «Біз технологияны тілге бейімдеуіміз керек, тілді технологияға бейімдеп созбай», — деді білім беру саласының маманы Гүлнәр Сейткали. Осы тұрғыдан алғанда, тіл дерекқорларын жетілдіру, сөздік базаларын кеңейту және жасанды интеллект жүйелерін қазақ тілінің өзіне тән фонетикалық, лексикалық және синтаксистік ерекшеліктеріне сай оқыту — алдыңғы қатарлы міндет болып отыр.
Жастардың осы талқылауға белсене қатысуы жиынның рухын арттырды. IT-мамандығын оқитын студенттер мен жас блогерлер мемлекеттік тілдің цифрлық кеңістіктегі кемшіліктерін тікелей сезінетін буын ретінде өздерінің ұсыныстарын батыл айтты. Олардың пікірінше, ең басты мәселе — цифрлық мазмұнның саны ғана емес, сапасы. «Қазақ тілінде роликті қоямыз, ал алгоритм оны ұсынбайды, себебі ол тілді толық танымайды. Мұны өзгерту керек», — деді жас контент жасаушы Айдана Бекова. Бұл мәселе платформаларды локализациялаудың қаншалықты маңызды екенін тағы бір рет айқын көрсетті.
Дөңгелек үстел нәтижелері бойынша қатысушылар бірқатар нақты ұсыныс жасады. Қазақ тіліндегі цифрлық мазмұнды дамытуды мемлекеттік деңгейде қолдау, тіл дерекқорларын жетілдіруді жеделдету, жасанды интеллектінің қазақ тілімен жұмыс мүмкіндіктерін кеңейту және жас мамандарды осы салаға тарту — осы төрт бағыт басымдық ретінде айқындалды. Қатысушылар цифрлық кеңістіктегі қазақ тілінің болашағы тек мемлекет пен мамандардың қолында ғана емес, әр пайдаланушының жеке таңдауына да байланысты екенін атап өтті. Шымкенттегі бұл жиын — бастама ғана. Нәтижесі ел алдындағы ортақ жауапкершілікпен өлшенеді.