Технологиялық инновациялар мен жастардың кәсіпкерлік белсенділігі Қазақстанда жыл санап өсіп келе жатқан бір кезеңде, Шымкент қаласынан бір қуанышты жаңалық естілді. 2026 жылдың 1 қыркүйегінде бүкіл ел мектеп табалдырығын қайта аттап жатқан мереке күні, Shymkent Hub ұйымдастырған Startup Orda бағдарламасының екінші маусымы жұртшылықтың назарын өзіне аударды. Оның себебі — бағдарламаға қатысушылар арасындағы ерекше бір тұлға: тоғызыншы сынып оқушысы Медина Талғатқызы. Ол еңбек шарттарын тексеріп, алаяқтық тәуекелдері туралы ескертетін Telegram-бот жасап, тек өзінің ғана емес, бүкіл қазақстандық жастардың мүмкіндігін дәлелдеді.
Startup Orda бағдарламасы Shymkent Hub тарапынан алғаш рет өткен жылы іске қосылды. Бірінші маусымда 50-ге жуық өтініш келіп түссе, биылғы жылы бұл сан үш есеге артып, 150-ден асты. Іріктеуден 120 адам өтті. Олар үш ай бойы өз жобаларын жетілдіреді, ал бағдарламаның финалында демо-күн форматында тұсаукесер жасайды. Бағдарламаның шарты қарапайым: стартап идеясы бар кез келген адам, жасы мен тәжірибесіне қарамастан, қатыса алады. Дәл осы ашықтық Медина сияқты жас дарындарға есігін айқара ашып берді. "Бізге маңыздысы — идея мен оны іске асыруға деген ерік-жігер. Жасты ешқашан кедергі ретінде қараған емеспіз," — дейді Shymkent Hub өкілдерінің бірі.
Медина Талғатқызының жобасы — қарапайым идеядан туған, бірақ маңыздылығы жөнінен өте тереңге баратын шешім. Қазақстанда еңбек дауларының жылдан жылға өсіп жатқаны — ашық сыр. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің деректері бойынша, елімізде жыл сайын мыңдаған азамат еңбек шарттарындағы өздеріне тиімсіз тармақтарды дер кезінде байқамай, жұмыс берушімен дауға тап болады. Заңгерлік сауаттылықтың төмен деңгейі, әсіресе жастар мен аз табысты топтар арасында, бұл мәселені одан да өткір етеді. Медина осы олқылықты өз бойымен сезінген де шығар — мүмкін, жақындарының не болмаса таныстарының тәжірибесінен сабақ алды. Telegram-боты пайдаланушыға еңбек шартының мазмұнын жүктеп, негізгі тәуекел тармақтарын анықтап алуға мүмкіндік береді. "Мен бұл ботты адамдар өздерінің құқықтарын білсін, алданбасын деп жасадым. Заң тілі күрделі, ал біздің бот оны қарапайым сөзбен түсіндіреді," — деп айтады жас өнертапқыш.
Осы мәселенің маңыздылығын санмен де бекітуге болады. Халықаралық еңбек ұйымының зерттеулері бойынша, дамушы елдердегі жұмысшылардың шамамен 40 пайызы бейресми немесе жартылай ресми жағдайда жұмыс істейді және олардың көпшілігі еңбек шарттарының мазмұнын толық түсінбей қол қояды. Қазақстанда да бұл үрдіс байқалады. Технологиялық шешімдер арқылы азаматтардың заңдық хабардарлығын арттыру — заманауи тренд. Ресей, Эстония, Сингапур сияқты елдерде жасанды интеллект негізіндегі заңдық кеңес беру платформалары миллиондаған адамды пайдаланады. Мединаның боты — осы жаһандық бағытқа Шымкенттен қосылған кішкентай, бірақ мағыналы үлес.
Бағдарламаның болашағы да жарқын. Финалдан өткен үздік стартаптар шетелдік хабтарда одан әрі дамытылады және Астанада өтетін Pitch Day іс-шарасына қатысу мүмкіндігіне ие болады. Өткен жылы бағдарлама шеңберінде 20-дан астам стартап жасалды. Биылғы жылы ұйымдастырушылар 60-қа дейін жаңа жоба күтуде — бұл үш есе өсім. Мұндай серпін Шымкент қаласының стартап экожүйесі үшін аса маңызды. Оңтүстік Қазақстанның іскерлік белсенділігі жыл санап артып, ол Алматы мен Астанамен бәсекелесе алатын технологиялық орталыққа айналу жолында. Startup Orda бағдарламасы — осы процестің маңызды бір буыны.
Мединаның жетістігі қоғамда кең резонанс тудырды. Оның жобасы туралы хабар әлеуметтік желілерде жылдам таралып, жастардың кәсіпкерлік белсенділігін қолдайтын ұйымдар мен жеке адамдардың мақтауына бөленді. Шымкент қалалық білім басқармасының өкілі: "Медина — бізге үлгі. Жастарымыздың технологияны өмірдің нақты мәселелерін шешуге пайдалана алатынын ол дәлелдеді. Мектептерімізде де осындай ойлауды қалыптастыруымыз керек," — деді. Ата-аналар қауымдастығы да үн қосты: "Бұрын балаларымызға 'оқы, дипломыңды ал' деп айтатынбыз. Ал бүгін Медина сияқты жасөспірімдер бізге өздері жол көрсетіп жатыр."
Мединаның өзіне келсек — ол болашаққа үлкен сеніммен қарайды. Telegram-боттан кейінгі мақсаты — толыққанды мобильді қосымша жасау. Ол қосымшада еңбек шарттарын талдаудан басқа, азаматтарға заңдық кеңестер беретін, адвокаттармен байланысу мүмкіндігін ұсынатын функциялар да болады деп жоспарлайды. "Мен бұл жобаны мектепті бітіргенге дейін іске асырғым келеді. Ал одан кейін ақпараттық технологиялар саласында оқуды жалғастырып, Қазақстанда нақты пайда беретін технологиялар жасаймын," — деп шешімді айтады жас инноватор.
Медина Талғатқызының жобасы — тек бір оқушының жеке жетістігі ғана емес. Бұл Қазақстандағы жастар кәсіпкерлігінің, технологиялық сауаттылықтың және азаматтық жауапкершіліктің жаңа толқынының символы. Startup Orda сияқты бағдарламалар тек идеяларды іске асыруға жол ашып қана қоймайды — олар елдің болашағын қалыптастыратын ойлау мәдениетін де тәрбиелейді. Ал 1 қыркүйек — Білім күні — осы жаңалықтың жарияланғанына ең лайықты уақыт болды.