Қазіргі заманда технологиялардың қарқынды дамуы адам өміріне орасан зор ыңғайлылық әкелді. Алайда бұл ыңғайлылықтың сыртында жасырынған қауіп те жылдан жылға күшейіп келеді. 14 қыркүйек 2026 жылы Қазақстанның құқық қорғау органдары мен қаржы секторы өкілдері бірлесіп, азаматтарды интернет-алаяқтықтың кең таралған жаңа толқынынан сақтандыру туралы мәлімдеме жасады. Елдің барлық аймақтарында жандана түскен алаяқтық схемалар сотталушылар санын жылдан жылға арттырып, мыңдаған азаматтың жинаған қаражатын жұтып жатыр.

Интернет-алаяқтықтың тарихына үңілсек, оның Қазақстанда белсенді өріс алуы 2010 жылдардың ортасына тұспа-тұс келеді. Смартфондардың кең таралуы, онлайн-банкингтің дамуы және қолма-қол ақшасыз есеп айырысуға көшу — осының барлығы алаяқтарға жаңа мүмкіндіктер ашты. Егер бастапқыда киберқылмыскерлер жалған сайттар мен фишингтік электрондық хаттарға сүйенсе, кейін олар телефон арқылы тікелей байланыс орнату тактикасына өтті. Бүгінгі таңда ең кең таралған схема — азаматтарға қоңырау шалып, SMS арқылы келген растау кодын алдап-арбап алу болып отыр.

Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, 2025 жылдың өзінде Қазақстанда интернет-алаяқтыққа байланысты 47 мыңнан астам қылмыс тіркелген. Бұл — алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға көп. Жәбірленушілердің жалпы шеккен шығыны 12 миллиард теңгеден асып кетті. Ең өкініштісі — жәбірленушілердің басым бөлігі 45 жастан асқан адамдар мен зейнеткерлер. Алайда жастар да алаяқтықтан аман қалмай отыр: 25-35 жас аралығындағы адамдар арасында да алданған жағдайлар жиілеп кетті.

Алаяқтардың жұмыс принципі психологиялық манипуляцияға негізделген. Олар өздерін банк қызметкері, полиция қызметкері, салық органының өкілі немесе тіпті ұлттық қауіпсіздік комитетінің қызметкері ретінде таныстырады. Содан кейін азаматқа "сіздің шотыңызда күмәнді операция байқалды" немесе "сіздің атыңызда несие рәсімделіп жатыр" деген сылтауды алға тартады. Қорқынышқа түскен адам ойланбастан кодты айтып жібереді. Цифрлық қауіпсіздік саласының маманы Бауыржан Сейткалиевтің айтуынша: "Алаяқтар адамның психологиясын жетік біледі. Олар дәл сол сәтте қорқыныш пен үрей туғызып, адамның сыни ойлау қабілетін өшіреді. Код айтылған соң — ақша кетеді, ізін табу өте қиын болады."

Қазақстанның ірі банктері де бұл мәселеге алаңдаушылық білдіруде. Halyk Bank, Kaspi Bank және БCC Bank сияқты жетекші қаржы мекемелері соңғы екі жылда клиенттерін алаяқтықтан қорғауға арналған бірнеше ірі ақпараттық науқан өткізді. Kaspi Bank-тың қауіпсіздік бөлімінің басшысы Айгүл Нұрланова бұл мәселені анық атады: "Біздің қызметкерлеріміз ешқашан телефон арқылы SMS-код, PIN-код немесе басқа да құпия деректерді сұрамайды. Бұл — алтын ереже. Егер сізге осындай сұраумен кім хабарласса да, ол — алаяқ." Банктер өз жүйелерінде де қосымша қорғаныс шараларын енгізіп жатыр: күдікті транзакцияларды автоматты тану, жаңа құрылғыдан кіруге шек қою, биометриялық растау механизмдерін кеңейту.

Бұл мәселенің аймақтық маңыздылығы да аса зор. Орталық Азия елдерінің ішінде Қазақстан цифрландыру деңгейі жоғары ел ретінде танылады, бірақ бұл бір мезгілде кибертауіп-тәтті ел екенін де білдіреді. Ресей, Украина мен Беларусьтен ұқсас алаяқтық схемалар шекараны еркін кесіп өтіп, қазақстандық азаматтарға да жетіп жатыр. Interpol пен Шанхай ынтымақтастық ұйымы деңгейінде де кибер алаяқтыққа қарсы бірлескен жұмыс топтары құрылып жатыр. Дегенмен сарапшылар мойындайды: заңнамалық және техникалық шаралар жеткіліксіз, ең басты қару — азаматтардың сауаттылығы.

Мемлекеттік деңгейде де бірқатар шешімдер қабылдануда. Ұлттық Банк пен "Киберқалқан" мемлекеттік бағдарламасы аясында 2026 жылға дейін барлық мектепте цифрлық сауаттылық сабақтарын жүйелі жүргізу жоспарланған. Ақпараттандыру министрлігі жалған нөмірлерден қоңырауды блоктайтын арнайы платформа енгізуді аяқтауға жақындады. Бұдан бөлек, алаяқтық фактілері туралы тез арада хабарлауға арналған бірыңғай 102 қызыл желісі жұмысын жаңа форматта жалғастыруда.

Алайда барлық технологиялық қорғаныс шаралары азаматтардың өз байқампаздығын алмастыра алмайды. Мамандардың ұсынысы қарапайым, бірақ тиімді: телефоннан күдікті сұрақ естісеңіз — сөзді доғарыңыз. Банктің немесе мекеменің ресми сайтынан нөмірді өз бетіңізбен тауып, өзіңіз қайта хабарласыңыз. SMS арқылы келген кодты, PIN-кодты, карта нөмірін және CVV-кодты ешбір жағдайда, ешкімге айтпаңыз. Егер алаяқтыққа тап болдыңыз деп ойласаңыз — дереу банкке хабарласып, шотты бұғаттатыңыз және полицияға арыз беріңіз. Уақыт — ең қымбат ресурс мұндай жағдайда.

Қауіпсіздік — тек мемлекеттің немесе банктің ғана емі, ең алдымен әрбір азаматтың өз қолында. Алаяқтар адамның үреймен ойланбай қалатын сәтін пайдаланады. Сондықтан бүгін осы ережелерді өзіңіз ғана білмей, туыстарыңызға, ата-анаңызға, қарт ағайындарыңызға да жеткізіңіз. Хабардар қоғам — қорғалған қоғам.