17 қазан 2026 жыл. Қазақстанның оңтүстік өңірінде білім беру саласында нағыз технологиялық төңкеріс орын алды. Шымкент қаласында жергілікті әзірлеушілер тобы жасаған AIQYN интеллектуалды басқару жүйесі қаланың 147 мектебін бірыңғай цифрлық ортаға біріктіріп, ел тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымды жобаны жүзеге асырды. Бұл жүйе тек бейнебақылаудан асып, білім беру мекемесінің барлық өмірлік процестерін — қауіпсіздіктен бастап тамақтануға, кітапханадан кадрлық есепке дейін — бір платформада шоғырландырды. Тоғыз айлық жұмыс барысында жүйе 10,2 миллиард теңге бюджет қаражатын үнемдеп, өзінің тиімділігін сандармен дәлелдеді.

Бұл жобаның тамыры бірнеше жыл бұрынғы проблемаға барып тіреледі. Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы ретінде халқы жылдан жылға өсіп, мектептердің саны артып, оларды басқару күрделеніп бара жатты. Білім бөлімі әр мекемеден қолмен жиналатын есептерге, шашыраңқы деректерге және үйлестірілмеген жүйелерге тәуелді болды. Инциденттер кеш анықталып, ресурстар тиімсіз пайдаланылды, ал оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесі ата-аналар арасында үнемі алаңдаушылық туғызып отырды. Осы жағдайда жергілікті технологиялық компания мен қала әкімдігінің арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде AIQYN платформасын жасау туралы шешім қабылданды.

Жүйенің техникалық параметрлері өзінің ауқымымен таң қалдырады. Платформаға 12 мыңнан астам интеллектуалды бейнеталдау камерасы қосылған — бұл жай бейнежазба жүргізетін камера емес, жасанды интеллект алгоритмдерімен жарақтандырылған, бет-әлпетті тану, қауіп-қатерлі жағдайларды анықтау және мінез-құлық аномалияларын бақылай алатын аппараттар. Өрт қауіпсіздігі жүйесі нақты уақыт режимінде температура мен түтін деңгейін бақылап, автоматты түрде дабыл береді. Тамақтану модулі асхана мәзірін, тамақ сапасын және оқушылардың тамақтану жиілігін есепке алады. Кітапхана жүйесі кітаптардың айналымын, оқырмандардың белсенділігін талдайды. Кадрлық есеп модулі мұғалімдердің жұмыс уақытын, сабақтан қалуларды және кадр ауысымын автоматты түрде тіркейді. Барлық бұл деректер бір интерфейске жиналып, мектеп директорына да, білім бөліміне де жан-жақты аналитика ұсынады.

AIQYN жобасының жетекшісі Бауыржан Сейітов бұл платформаның маңыздылығы туралы былай дейді: «Біз тек бақылау жүйесін емес, басқару мүмкіндігін жасадық. Бұрын директор бір мектепте болғанда, қалғандарында не болып жатқанын білмейтін. Ал енді аудандық білім бөлімінің маманы өзінің жұмыс үстелінен 147 мектептің жағдайын бірдей уақытта бақылай алады. Бұл шешім қабылдау жылдамдығын түбегейлі өзгертеді». Сейітовтің айтуынша, жүйені жасауға екі жыл кетіп, оны тестілеу барысында алғашқы нәтижелер алты айдың ішінде-ақ айқын байқала бастады.

Шымкент қаласының білім беру бөлімінің басшысы Гүлнара Әбенова үнемделген қаражаттың қалай бөлінетіні туралы да ашық сөйлейді: «10,2 миллиард теңге — бұл бос сан емес. Бұл ысырапқа кеткен, жоспарланбаған немесе дұрыс есепке алынбаған шығындардың алдын алу нәтижесі. Жүйе пайда болғаннан кейін тамақтану саласындағы жасырын шығындар, жөндеу жұмыстарының артық есептелуі, пайдаланылмаған ресурстарға жұмсалған қаражат бетпе-бет шықты. Мұндай мөлдірлік басқаша бюджет тәртібін орнатты». Сарапшылар бұл үнемді тек мектеп деңгейінде емес, бүкіл аудандық басқару мәдениетінің өзгеруімен байланыстырады.

Ата-аналар қауымдастығының реакциясы да оң болды. Шымкенттің №87 мектебінің ата-аналар кеңесінің төрайымы Айгүл Нұрмаханова: «Бізге бұрын балаларымыздың мектепте не жейтінін, кіммен жүретінін, кластарда не болып жатқанын білу қиын еді. Қазір мектеп қосымшасы арқылы баламның күнделікті тамақтануы, сабаққа қатысуы туралы хабарлама келеді. Бұл тек бақылау емес, сенімділік», — дейді ол. Алайда кейбір ата-аналар жеке өмірге қатысты деректердің қорғалуы мәселесін де көтерген. Жүйе жасаушылары барлық деректердің Қазақстандағы серверлерде сақталып, халықаралық деректерді қорғау стандарттарына сай екенін мәлімдейді.

Отандық және халықаралық сарапшылар AIQYN платформасын Орталық Азия өңіріндегі бірегей жоба деп бағалайды. «Мен Ресей, Беларусь, Өзбекстандағы ұқсас жобалармен таныспын, бірақ білім беру мекемелерінің инфрақұрылымын бұл деңгейде интеграциялаған, жасанды интеллектпен нақты уақытта жұмыс істейтін жүйені бұрын өңірімізде көрген емеспін», — дейді ақпараттық технологиялар саласындағы сарапшы, «DigitalEdu» зерттеу орталығының директоры Нұрлан Жақыпов. Оның пікірінше, Шымкент тәжірибесі Қазақстанның басқа қалалары үшін де үлгіге айналуы мүмкін.

Болашақ перспективалары тұрғысынан алғанда, жоба авторлары жүйені республиканың басқа облыстарына да кеңейту мүмкіндігін қарастыруда. Алматы мен Астана білім бөлімдері AIQYN платформасымен танысу мақсатында Шымкентке делегация жіберген. Бұдан басқа, жүйеге мектептердің энергия тұтынуын оңтайландыратын «жасыл модульді» қосу жоспарланып отыр — бұл жасанды интеллект жылыту мен жарықтандыруды оқушылар санына қарай автоматты реттейтін функция. Авторлардың болжауынша, осы модуль іске қосылған жағдайда тағы 2–3 миллиард теңге үнемделуі мүмкін. Шымкент жасанды интеллектті тек болашақтың технологиясы ретінде емес, бүгінгі күннің практикалық шешімі ретінде қолданып, Қазақстандағы цифрлық трансформацияның нақты бет-бейнесін айқындап берді.