21 қазан 2026 жыл. Шымкент қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің екі оқушысы — 11 сынып оқушылары Іңкәр Шаяхмет пен Зарина Бектулла — қазақтың ұлттық аспабын үйренуге мүлдем жаңа серпін берген жобаны дүниеге алып келді. Олардың Dombra Sense деп аталған инновациялық жүйесі тек музыкалық білім берудің шекарасын кеңейтіп қана қоймай, ерекше білім беру қажеттіліктері бар адамдарға — оның ішінде көру және есту қабілеті бұзылған тұлғаларға — домбыра тартуды меңгерудің нақты жолын ашты. Бұл жоба Қазақстан үшін де, жалпы инклюзивті технологиялар саласы үшін де елеулі қадам болып табылады.

Домбыра — қазақ халқының жан дүниесімен астасқан, ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жеткен қасиетті аспап. Алайда оны үйрену барлық уақытта да оңай болған жоқ. Дәстүрлі оқыту тәсілі негізінен ауызша нұсқаулыққа, ұстаздың үлгісіне және оқушының есту қабілетіне негізделген. Бұл жағдайда есту немесе көру мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін домбыра тарту өнері іс жүзінде қолжетімсіз болып қала берді. Статистикаға жүгінсек, Қазақстанда мүгедектігі бар адамдардың саны 700 мың адамнан асады, оның едәуір бөлігі сенсорлық бұзылыстары бар тұлғалар. Осы шындық Іңкәр мен Заринаны жаңа шешім іздеуге итермеледі.

Dombra Sense жүйесі бірнеше өзара байланысқан технологиялық компоненттерден тұрады. Жарықдиодты индикаторлар домбыраның мойнына орналастырылып, оқушыға қай ішек пен қай пернені дәл басу керегін визуалды түрде нұсқайды. Көру қабілеті жоқ немесе шектеулі адамдар үшін аспаптың маңызды нүктелеріне Брайль қарпімен арнайы белгілер жасалған — бұл өз алдына бірегей шешім. Есту қабілеті бұзылған пайдаланушылар үшін арнайы діріл білезігі қолдың қозғалыс бағытын — соғуды немесе тартуды — тактильді түрде сезінуге мүмкіндік береді. Домбыра корпусына енгізілген тағы бір құрылғы ырғақты тербеліс арқылы музыканың пульсін денемен сезінуге, яғни ырғақты тананы мүшелеріне жеткізуге мүмкіндік береді. Осынша ойластырылған тәсілдердің бір жүйеде жиналуы — оқушылардың техникалық ізденімпаздығы мен адамгершілік ойлауының жемісі.

Жүйені ерекше ететін тағы бір элемент — мобильді қосымша. Бұл қосымша арқылы пайдаланушы өз деңгейіне сай сабақтарды таңдай алады, оқу қарқынын баяулатып немесе жылдамдатып реттей алады, сонымен қатар жаңа музыкалық шығармаларды жүйеге өз бетінше қоса алады. Жасанды интеллект негізіндегі көмекші модуль мәтін, нота, сурет немесе аудио форматындағы кез келген музыкалық материалды интерактивті сабаққа автоматты түрде айналдырады. Бұл мүмкіндік жүйенің шексіз кеңейтілуіне жол ашады — репертуар шектеулі болмайды, ал мазмұнды жаңарту үздіксіз жүреді. «Біз домбыраны тек мүмкіндігі шектеулі адамдарға ғана емес, жалпы домбырамен алғаш танысқан кез келген адамға қолайлы етіп жасағымыз келді. Технология барлығына бірдей қызмет етуі тиіс», — дейді Іңкәр Шаяхмет жобаны таныстыру барысында.

Мектеп әкімшілігі де, білім беру саласының мамандары да жобаны жоғары бағалады. Назарбаев Зияткерлік мектептері желісінің білім беру инновациялары бөлімінің өкілі Дина Сейткали: «Бұл тек оқушылардың жобасы емес, бұл — болашақтың прототипі. Инклюзивті білімнің технология арқылы іске асырылуының нақты үлгісін көрсетіп отырмыз», — деп атап өтті. Шымкент қаласының білім басқармасы да жобаға ерекше қызығушылық танытып, оны пилоттық режимде арнайы мектептерде сынап көру мүмкіндігін қарастыруда деген ақпарат тарады.

Қазақстанда инклюзивті білім беру мәселесі соңғы жылдары мемлекеттік деңгейде белсенді талқыланып келеді. 2023 жылы қабылданған «Инклюзивті білім беруді дамыту» мемлекеттік бағдарламасы бойынша 2026 жылға дейін барлық жалпы білім беретін мектептердің 80 пайызы инклюзивті жұмыс форматына көшуі тиіс еді. Алайда мүмкіндігі шектеулі оқушыларға арналған арнайы оқу-әдістемелік материалдардың, бейімдеушілік технологиялардың жетіспеушілігі — мамандардың ескертіп келген басты кемшілігі. Осы олқылықты Dombra Sense сияқты жобалар нақты шешіп бере алады деп есептейді сарапшылар. «Бұл бала-ларымыз мемлекеттік бағдарлама жасай алмаған нәрсені бір оқу жылында жасап шықты», — деп риза болды білім беру саласының ардагері, педагог Мұхтар Әбенов.

Жобаның болашағы да кең. Авторлардың айтуынша, Dombra Sense жүйесін кейінірек қобыз, жетіген сияқты басқа ұлттық аспаптарға да бейімдеуге техникалық мүмкіндік бар. Сондай-ақ жүйені халықаралық нарыққа шығару, яғни шетелдегі қазақ диаспорасына қашықтықтан ұлттық музыка үйрету платформасы ретінде пайдалану идеясы да талқыланып жатыр. Алматы мен Астанадан бірнеше технологиялық стартап жобаға инвестициялық мүдде білдірген деп хабарланды. Іңкәр мен Зарина университет табалдырығын аттамай тұрып, нақты әлеуметтік мәселені шешетін, коммерциялық және гуманитарлық мәні бар өнімді дүниеге әкелді. Бұл — болашақ буынның мемлекеттің даму стратегиясына берген нақты жауабы. Домбыра үні енді технология арқылы да жаңғырады — барлығына бірдей, шексіз, тең дәрежеде.