Шымкент қаласының мектептерінде оқушылар қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесі соңғы жылдары ерекше өткірлікпен тұрды. 23 шілде 2026 жылы қаладағы мектептерде жасанды интеллект негізіндегі интеграцияланған бақылау жүйесі — "Айқын" платформасы — ресми түрде іске қосылды. Бұл жоба Қазақстанның оңтүстік өңірінде ғана емес, бүкіл ел бойынша балалар қауіпсіздігін цифрлық технологиялар арқылы қамтамасыз етудегі маңызды қадам болып табылады. Шымкенттіктер бұл жүйеден жоғары үміт күтуде, өйткені балаларды зорлық-зомбылықтан, буллингтен және суицидтік оқиғалардан қорғау — бүгінгі күннің ең өзекті мәселесінің бірі.

Буллинг немесе мектептегі зорлық-зомбылық — бұл Қазақстан үшін де, бүкіл әлем үшін де өткір мәселе болып келеді. Соңғы жылдардағы статистикаға сүйенсек, Қазақстандағы оқушылардың 40 пайыздан астамы мектепте қандай да бір түрдегі зорлық-зомбылыққа тап болған деп мойындайды. Шымкент сияқты ірі қалаларда мектеп аумағындағы жанжалдар, ұрыс-керіс оқиғалары, ал кейде тіпті суицидтік әрекеттер тіркеліп отырды. Бұрынғы жүйелер тек жазу режимінде жұмыс істеп, оқиға болғаннан кейін ғана дәлел базасы ретінде пайдаланылатын еді. Алайда ол уақытқа дейін зиян келтірілген болатын. Жаңа жасанды интеллект платформасы осы олқылықты жою мақсатында жасалды: жүйе оқиға болғаннан кейін емес, алдын ала ескертіп, тиісті қызметтерге сигнал жіберуге қабілетті.

"Айқын" — бұл жай ғана видеокамерлер жиынтығы емес. АО "Шымкенттранстелеком" директоры Талант Баскенбаевтің айтуынша, бұл ҚНБ РК талаптарына сай 10 мыңнан астам камераны бір желіге біріктірген күрделі интеграцияланған жүйе. "Айқын" — бұл жай видеокамерлер ғана емес, жасанды интеллект негізіндегі интеграцияланған жүйе. Ол буллинг мәселелерін шешуге және суицидтік әрекеттердің алдын алуға көмектеседі. Бұрын қалада орталықтандырылған платформа болмаған, ал енді ҚНБ РК талаптарына сай шамамен 10 мың камера бір желіге біріктірілді — деп атап өтті директор. Бұл ретте жүйенің ерекшелігі — нейрожелілер кіру есіктерін ғана емес, шатыр, мансард сияқты қауіпті аймақтарды да бақылайды. Адам осы аймақтарда пайда болса, жүйе дереу сигнал жібереді.

Жобада жауап беру жылдамдығына ерекше мән берілген. Мыңдаған бейнеағынды адами бақылаудың шектеулігін ескере отырып, жасанды интеллект алгоритмдеріне басымдық берілді. Бұл алгоритмдер қаруды немесе ІІМ іздейтін адамдарды тани алады. Шымкент қалалық әкімінің орынбасары Сарсен Куранбек бұл туралы: кез келген жағдайда ақпарат полиция пульттеріне лезде жіберіледі — деп түсіндірді. Маңыздысы — Шымкент бойынша біркелкі орналасқан 360 патрульдік экипаждың ең жақынында орналасқаны оқиға орнына бағытталады. Бұл жай ғана күзет агенттігі емес — ең жақын орналасқан барлық күштер осы мектепке жіберіледі — деп атап өтті аким орынбасары. Мұндай оперативтік үйлестіру бұрын іс жүзінде мүмкін болмаған еді.

Жобаның технологиялық жетістіктерінің бірі — әртүрлі жүйелерді тереңдетіп интеграциялау болды. Бұрын бұл мүмкін болмаған еді, себебі әр жеткізушінің жабдықтары бір-бірімен сәйкессіз болды. Алайда "Айқын" жобасының әзірлеушілері видеобақылауды өрт сигнализациясымен байланыстыра алды, бұл қауіпсіздік жүйесін тіршілік иесіндей жандандырып, реакция беретін механизмге айналдырды. Талант Баскенбаев бұл мүмкіндікті демонстрациялай отырып айтты: "Біз видеобақылау жүйесін қосымша жабдық сатып алмай-ақ өрт сигнализациясымен интеграциялай алдық. Өрт датчигі іске қосылса, монитордағы ол аймақтың камераларын ашады, мектептегі барлық турникеттер автоматты түрде ашылады, сонда балалар ғимараттан еркін шыға алады". Бұл мысал жүйенің кешенді сипатын және нақты жағдайларды шешудегі тиімділігін айқын дәлелдейді.

Қоғамдық пікір де бұл жобаға оң қарайды. Шымкент тұрғындарының, ең алдымен ата-аналардың, мұғалімдердің бұл бастамаға деген қолдауы жоғары. "Балам мектепке кіргеннен шыққанға дейін қауіпсіз екенін білу — ең үлкен тыныштық" — деп бөліседі өз сезімімен екі баласы мектепте оқитын Шымкент тұрғыны Айгүл Жанбекова. Педагогтар да бұл жүйенің мектептегі психологиялық ахуалды жақсартуға тікелей ықпал ететінін атап өтуде, себебі буллингтің алдын алу — тек физикалық қауіпсіздік мәселесі ғана емес, балалардың психикалық денсаулығы мен оқу үлгерімімен тікелей байланысты.

"Айқын" жобасы Қазақстандағы мектептерге жасанды интеллект технологияларын енгізудің жол картасына айналуы мүмкін. Білім және ғылым министрлігінің өкілдері бұл тәжірибені республика бойынша таратудың мүмкіндігін зерттеп жатқанын мәлімдеді. Алайда сарапшылар бірқатар сұрақтарды да көтеруде: деректерді қорғау, жеке өмірге қол сұғылмаушылық принципі, жүйенің ұзақ мерзімді техникалық қызмет көрсету шығындары. Осы мәселелерді шешпей, технологияны жаппай тарату қиын болмақ.

Дегенмен "Айқын" жобасы — болашаққа бағытталған, батыл және маңызды қадам. Бала — қоғамның болашағы деген ұстаным тек сөз жүзінде емес, нақты технологиялық шешімдерде де іске асуы тиіс. Шымкент қаласы осы бағытта алға жылжып, өзіне сенімді қадам жасады. Бүкіл Қазақстан бұл тәжірибені мұқият зерделеп, кез келген оқушының мектепте қауіпсіз болуын қамтамасыз ету жолындағы күш-жігерді арттыруы тиіс. Балалардың қауіпсіздігі — бұл инвестиция емес, парыз.