23 шілде 2026 жыл. Шымкент қаласының білім беру жүйесінде іске қосылған «Қарқын» бағдарламалық кешені елді дүр сілкіндірді. Мектеп кіреберісіндегі қарапайым биометриялық терминал енді тек қауіпсіздік құралы ғана емес — ол тікелей мемлекеттік бюджетке кім нені алып жатқанын анықтайтын қаржылық аудит жүйесіне айналды. Бұл жаңалық аудандық деңгейден де асып, бүкіл республикалық сипат алды.

Жобаның бастауы — Шымкент қаласы әкімдігінің бірнеше жыл бұрын бастаған цифрлық трансформация бағдарламасы. Алғашқыда «Айқын» жүйесі қаланың «көзіне» айналды: бейнебақылау камералары, жол қозғалысын реттеу, қоғамдық тәртіпті қадағалау — осының барлығы бірыңғай операциялық орталықтан басқарыла бастады. Алайда уақыт өте келе цифрландыру тек қауіпсіздік саласымен шектелмей, мемлекеттік қаржыны бақылауға да ауысты. Міне, сол кезде «Қарқын» жүйесі дүниеге келді. Оның миссиясы қарапайым сөзбен айтқанда мынадай: адам мектеп аумағына кіргеннен бастап, оның жұмыс уақыты мен жалақысы автоматты түрде есептеле бастайды, ал ешқандай қолмен енгізілетін өзгеріс мүмкін емес.

Бүгінгі таңда «Қарқын» жүйесі 268 білім беру ұйымын және 35 мыңнан астам қызметкерді қамтиды. Жобаның методологы Евгений Щербатов журналистерге жүйенің жұмыс принципін тікелей көрсетті. «Мына жерге қараңыздар: қазіргі сәтте мектептердің бірінде тазалықшы жұмысшы терминал арқылы өтті. Бұл ақпарат лезде қаржылық бақылау жүйесіне жетті. Адам мектеп периметрін кесіп өтті — биометрия жеке басын растады — «1С» жүйесінде жұмыс уақытын есепке алу табелі автоматты түрде қалыптаса бастады», — деп түсіндірді ол. Бұл интеграция қарапайым болып көрінгенмен, оның нәтижесі ерекше болды.

Жүйе іске қосылғаннан кейін Шымкент мектептерінде адам физиологиясының шегінен шыққан еңбек көрсеткіштері бар педагогтар анықталды. Щербатов мұны нақты сандармен түсіндірді: «Біз аптасына 60, тіпті 75 сағат оқу жүктемесі бар педагогтарды анықтадық. Бір маңызды нәрсені түсіну керек: оқу жүктемесі — бұл мұғалімнің жұмыс уақытының тек 40 пайызы. Егер бұл сағаттарды жалпы апталық жұмыс уақытына ауыстырсаңыз, онда 50 сағат сабақ беру кезінде адамға түсетін жүктеме 120 сағатқа жетеді. Бұл мұғалімнің демалыссыз, ұйқысыз, аптасына бес күн тәулік бойы жұмыс істеуі керек дегенді білдіреді. Бұл сандардың артында не жалған жалақы төлемі, не сабақтың өте төмен сапасы жатыр.» Осы жүйелік тексеру нәтижесінде жасырын қалып келген бұзушылықтар жиынтығы 2 миллиард теңгеге жуықтады.

Ерекше назар аударарлығы — жүйенің надбавкаларды тексеру тетігі. Бұрын дене шынықтыру немесе музыка пәні мұғалімдері дәптер тексергені үшін қосымша үстемақы алып отырды. Бұл табелдерде «қолмен» жазылып, ешкім тексермейтін жүйемен жүре берді. Енді мұндай төлемдер кодтың өзінде бұғатталады. Тіпті одан да күрделі тексеру де бар: ерекше білім беруге мұқтаж балалармен жұмыс жасайтын мұғалімге үстемақы есептелмес бұрын жүйе сол баланың жеке профиліне «түсіп», медициналық диагнозын денсаулық сақтау дерекқорынан растайды. Тек дерекқорда диагнозы бар болғанда ғана үстемақы есептеледі. Мұндай деңгейдегі автоматты тексеруді тіпті ең тәжірибелі аудитор қысқа мерзімде орындай алмас еді.

Жүйе сонымен қатар «қос қаржыландыру» деп аталатын тағы бір ірі схеманы ашты. Зерттеу барысында 800-ден астам бала бір мезгілде балабақшада да, қосымша білім беру үйірмелерінде де тіркелгені анықталды. Яғни мемлекет бір баланың екі орында болуына қарамастан екі жерге де ақша бөліп отырды. Одан бетер — «виртуалды» оқушылар проблемасы да шықты: кейбір балалар ресми тізімде тіркелген, олар үшін мемлекеттен қаражат бөлінген, бірақ іс жүзінде сол балалар шет елде тұрып жатқан. Бұл жаппай жүйелік алаяқтыққа тең келетін жағдай болды.

Осының барлығын ескерсек, «Қарқын» жүйесінің экономикалық тиімділігі сан жағынан да мол. Евгений Щербатов өз сөзін былай қорытты: «Мектеп кіреберіс терминалы тікелей бухгалтерияның төлем ведомостін анықтайтын мұндай интеграция еліміздің басқа өңірлерінде жоқ. Бұл тотальды бақылау емес — бюджет қаражатын тиімді пайдалану. Қала заңсыз үстемақыларды бұғаттау және кадрлық жазбаларды жою есебінен жыл сайын 700 миллион теңгеден астам үнемдейді.» Бұл соманы перспективада қарастырсаңыз — бір жылдағы үнемдеу бірнеше жаңа мектеп салуға немесе мыңдаған мұғалімнің жалақысын арттыруға жеткілікті.

Эксперттер мен азаматтық қоғам өкілдері бұл тәжірибені жалпыұлттық деңгейге шығару уақыты келді деп санайды. Шымкенттің бұл тәжірибесі Қазақстанның барлық өңірлері үшін үлгі бола алады. Цифрлық жүйелер адамдық фактордың қателіктерін де, санасыз алаяқтықты да бірдей нейтралдай алатынын дәлелдеді. Мемлекет мүлкін сақтаудың ең тиімді жолы — оны ашық, автоматтандырылған жүйеге беру. «Қарқын» тек бір қаланың жетістігі емес — ол болашақтың үлгісі.