18 тамыз 2026 жыл. Қазақстанның қаржылық реттеу агенттігі биыл тамыз айының басында ғана үш жаңа алаяқтық схеманы анықтап, тізімге алды. Олардың барлығы бір-бірінен мүлде басқа сала ретінде таныстырылғанымен — бірі криптовалюталық биржа, екіншісі SMM-агенттік, үшіншісі романтикалық танысу қосымшасы — іс жүзінде бәрі де бір ғасырлық схеманың заманауи нұсқасы болып шықты. Қаржылық пирамида. Бұл ұғым 300 жылдан астам тарихқа ие, алайда бүгінгі технологиялар оны бұрынғыдан да қауіпті және сенімді етіп жасауда.
Қаржылық пирамиданың тарихы XVII ғасырдан басталады деп есептеледі. Ең белгілі және кең таралған мысал — 1920 жылдары АҚШ-та Чарльз Понцидің ұйымдастырған схемасы, кейіннен «Понци схемасы» атауын алған алаяқтық. Ол инвесторларға 45 күнде 50 пайыз, ал 90 күнде 100 пайыз кіріс уәдесін беріп, мыңдаған адамды алдады. ТМД кеңістігінде ең ауқымды мысал — 1990 жылдардың басындағы «МММ» пирамидасы, сол кездің өзінде-ақ миллиондаған адамды жұтқанымен, кейін тарихтан сабақ алынбады. Қазақстанда да 1990-2000 жылдары осындай схемалар жаппай таралып, мыңдаған отбасының жинаған қаражаты күл-талқан болды. Тарих айналып оралады, тек декорациялар ауысады.
Бүгінгі пирамидалар алдыңғы буындардан сыртқы түрімен ерекшеленгенімен, іштей бір ғана принципке сүйенеді: соңғы қосылғандардың ақшасы алдыңғыларға төленеді. Заман талабына сай бейімделген алаяқтар енді инвестициялық платформалар, криптожобалар, NFT-базарлар, стартаптар немесе тіпті сүйіспеншілік романы сылтауымен жаңа құрбандар іздейді. Эксперттердің бағалауы бойынша, 2025 жылы ғана Орталық Азия аймағында осындай схемалардан жалпы сомасы 180 миллион долларды асатын шығын тіркелген. Статистика суықтық пен дәрменсіздікті бір мезгілде сездіреді.
Алматыда қаржылық сауаттылық саласында жұмыс жасайтын сарапшы Калилалло Байтасов алаяқтықтың басты белгісін нақты атап өтеді: «Бірінші ескерту сигналы — тым жоғары кірістілік уәдесі. Кез келген адам мынаны түсінуі тиіс: салынған қаражатқа 100, 200 және одан да жоғары пайыз пайда алу мүмкіндігі шындыққа жанаспайды. Сондықтан ұсынылатын шарттарды мұқият бағалау қажет. Кірістілік банктік салымдарға қарағанда біршама жоғары болуы мүмкін — мысалы, 5–10 пайызға, бірақ бұл жағдайда да барлық тәуекелдерді жан-жақты зерттеу керек». Байтасов сонымен қатар мынаны да ескертеді: алаяқтар адам эмоциясын нысанаға алады — қарқынды өсетін баланс, достарының табыс туралы әңгімелері, «тек бүгін ғана» деген жеделдік мессиджі — бәрі де жасанды шешім қабылдатуға бағытталған психологиялық қысым.
Технологиялық даму алаяқтарға мүлде жаңа мүмкіндіктер ашты. Киберқауіпсіздік саласының маманы Евгений Питолин бұл туралы нақты айтады: «Бүгінгі таңда жасанды интеллект негізінде де жұмыс жасайтын алуан түрлі механизмдер бар, олар эмоционалды контент жасауға және чаттарда табысты инвесторлардың жинақталуы туралы иллюзия тудыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар жарнамаларды жасанды жолмен «накруткалайды». Тағы бір кең тараған тәсіл — үнемі өсіп отыратын балансы бар жеке кабинеттерді еліктеу. Адам өз жалған пайдасының сағат сайын өскенін көреді. Бұл өте күшті психологиялық якорге айналады және адамды ақша салуды жалғастыруға итермелейді». Дипфейк технологиясы мәселені одан да ушықтырады: белгілі бизнесмендердің, спортшылардың, тіпті мемлекеттік шенеуніктердің беттері мен дауыстары жобаны мақұлдауға пайдаланылады, ал шындығында олардың бұл жайлы ешқандай хабары болмайды.
Осы мәселе қоғамдық деңгейде де кеңінен талқыланып жатыр. Парламент депутаты Айгүл Нұрланова биылғы жылы цифрлық алаяқтыққа қарсы кешенді заң жобасын ұсынды: «Біздің мақсатымыз — заңнаманы технологиялық реалиямен сәйкестендіру. Дипфейктерді зиянды мақсатта пайдалану, жалған инвестициялық платформалар ашу — бұлар нақты жазамен аяқталуы тиіс. Финансиялық сауаттылық маңызды, бірақ тек тәрбиемен шектелу жеткіліксіз, мемлекет жауаптыларды есепке тартуы керек». Азаматтық қоғам өкілдері де осы пікірді қолдайды. Алматылық заңгер Санжар Мәмбет: «Жәбірленушілердің басым бөлігі — орта жастағы, жұмыс орнын немесе кірісті жоғалтқан адамдар. Олар жылдам шешім іздейді, ал алаяқтар дәл сол сәтте табылады» деп атап өтеді.
Сарапшылардың пікірінше, бұл проблема жақын болашақта одан да күрт өрши береді. Жасанды интеллект жыл сайын жетілдіріліп, дипфейктер адам көзімен ажырату мүмкін болмайтын деңгейге жетіп барады. Блокчейн технологиясы ақша ағымдарын жасыруды жеңілдетеді. Осының бәріне қарсы тұрудың ең сенімді қорғанышы — жеке адамның қаржылық және цифрлық сауаттылығы. Сарапшылар бір қарапайым сұрақ қоюды ұсынады: егер адам шынымен де ақшаны тұрақты еселейтін жолды тапқан болса, оған неге дәл сіздің ақшаңыз керек? Жауап жоқ болса — жоба да жоқ деген сөз. Бүгін ескерту алатын адам ертең жинаған байлығын сақтайды. Цифрлық дәуірдегі ең маңызды инвестиция — білім мен сыни ойлау қабілеті.