Қазіргі заманда интернет кеңістігі адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Дүниежүзіндегі миллиардтаған пайдаланушы күн сайын желіде банктік операциялар жасайды, жеке деректерін бөліседі, байланыс орнатады. Алайда осы ыңғайлылықтың арғы жағында үлкен қауіп жасырынып жатыр — киберқылмыс. 2026 жылдың 12 қыркүйегінде Шымкент қаласының цифрландыру басқармасы мен Полиция департаментінің өкілдері Шымкент университетінің студенттерімен маңызды кездесу өткізді. Бұл шара тек ақпараттық оқиға ғана емес — бүгінгі жастардың цифрлық сауаттылығын арттыруға бағытталған жүйелі жұмыстың бір буыны.
Кездесудің негізгі тақырыбы киберқауіпсіздікті сақтау, интернет-алаяқтықтың алдын алу және кибергигиена талаптарын насихаттау болды. Университет аудиториясына жиналған жүздеген студент алдында мамандар заманауи киберқауіптердің түрлері, олардан қорғану жолдары, сондай-ақ онлайн-алаяқтардың жаңа схемалары туралы егжей-тегжейлі баяндама жасады. Бұл кездесу — Қазақстан бойынша цифрлық сауаттылықты арттыру жөніндегі мемлекеттік бағдарламаның аясында жүзеге асырылып жатқан іс-шаралар тізбегінің жалғасы.
Статистика алаңдатады. Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мәліметтеріне сүйенсек, соңғы үш жылда елімізде тіркелген киберқылмыстардың саны 40 пайызға өсті. Тек 2025 жылдың өзінде интернет-алаяқтық салдарынан қазақстандықтар жалпы сомасы 15 миллиард теңгеден асатын шығынға ұшырады. Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша да жағдай алаңдаулы: аймақта тіркелген киберқылмыс оқиғаларының ішінде ең көп тарағаны — жалған банктік хабарламалар, фишинг сілтемелері және телефон арқылы алдау схемалары. Осы деректер мемлекет органдарын профилактикалық жұмысты жандандыруға итермелейді.
Шымкент қаласының цифрландыру басқармасының басшысы Нұрлан Сейітов кездесу барысында былай деді: «Бізге биылғы жылы ең көп шағым түсіп жатқан мәселе — жастардың интернет-алаяқтыққа ілінуі. Жастар цифрлық технологияны жетік меңгерген сияқты болып көрінеді, алайда олар өздерін қауіпсіз сезініп, абайсыздыққа ұрынады. Криптовалюта алаяқтығы, жалған жұмыс ұсыныстары, онлайн-несие схемалары — барлығы да жастарды нысанаға алып отыр». Полиция департаментінің өкілі, аға инспектор Дариға Мұхамбетова да осы ойды қолдай отырып, нақты деректер келтірді: «Биылғы жылдың басынан бері Шымкент бойынша тіркелген киберқылмыс оқиғаларының 60 пайызы 18-ден 30 жасқа дейінгі азаматтарға тиесілі. Олар жиі жалған инвестициялық платформаларға, мессенджер арқылы жіберілген зиянды сілтемелерге және «тиімді» ұсыныстарға алданады».
Кибергигиена ұғымы соңғы жылдары мамандардың сөздігіне мықтап орнықты. Бұл тұжырымдама дене гигиенасына ұқсас қағидатты білдіреді: дұрыс цифрлық әдеттерді сақтау арқылы желідегі қауіптерден қорғану. Кездесуде мамандар студенттерге нақты нұсқаулар берді. Атап айтқанда, екі сатылы аутентификацияны міндетті түрде қосу, белгісіз жіберушілерден келген сілтемелерді баспау, жеке парольдерді ешкіммен бөліспеу, жалған сайттарды тануды үйрену және жеке деректерді сұраған кез келген хабарламаға күдікпен қарау қажеттігі алдыңғы орынға шықты. Шымкент университетінің ақпараттық технологиялар факультетінің деканы Серік Байқожаев бұл бастаманы жылы қабылдады: «Біздің студенттер — болашақтың мамандары. Олар IT саласында жұмыс істейтін болады, деректермен жұмыс жасайтын болады. Сондықтан олардың киберсауаттылығы жоғары деңгейде болуы — жеке ғана емес, мемлекеттік мүдде».
Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай алдын алу шараларының маңызы айқын. Эстония 2007 жылы ірі кибершабуылға ұшырап, мемлекеттік инфрақұрылымы уақытша сынып қалған кезде, ел бұл сабақтан тиісті қорытынды шығарды және бүгінде әлемдегі ең жоғары деңгейлі цифрлық мемлекеттердің бірі болып саналады. Сол тәжірибе — кибербілім мен профилактикалық жұмысты жастардан бастап жүргізудің мәні зор екенін дәлелдейді. Қазақстан да осы жолда маңызды қадамдар жасап отыр: 2023 жылы қабылданған «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасының жаңартылған нұсқасы киберқауіпсіздікті білім беру жүйесіне кіріктіруді арнайы міндет ретінде белгіледі.
Студенттердің іс-шараға қатынасуы да жоғары белсенділікпен ерекшеленді. Бірінші курс студенті Айгерім Жақсыбекова кездесуден алған әсерін бөлісті: «Мен бұған дейін фишинг деген не екенін жалпылама ғана білетінмін. Бүгін нақты мысалдарды, нақты схемаларды көрдім. Таныстарымның бірі дәл осындай алдауға тап болғанын енді түсіндім». Тағы бір студент, үшінші курс оқушысы Тимур Әбенов: «Ең таң қалдырған нәрсе — бізге таныс көрінетін брендтердің атынан жасалған жалған сайттардың қаншалықты шынайы болып көрінетіні. Мұны білмесе, кез келген адам алданып кетуі мүмкін» деп айтты.
Болашаққа қарағанда, бұл бір рет өтіп кеткен іс-шарамен шектелмейді. Шымкент цифрландыру басқармасы мен Полиция департаменті оқу жылы бойы жалғасатын кибергигиена дәрістерін жоспарлап отыр. Сонымен қатар, орта мектептер де бұл бағдарламаға қосылмақ: жақын арада қала мектептерінің оқушыларына арналған ұқсас семинарлар серия болып өткізіледі. Мамандардың пікірінше, профилактикалық білім беру — киберқылмысқа қарсы күрестің ең тиімді қаруы. Техникалық шешімдер мен заңнамалық шаралар маңызды, бірақ азаматтардың өз қауіпсіздігіне саналы қарауы — бәрінен де күшті қорған. Шымкент университетіндегі бүгінгі кездесу осы үлкен жұмыстың нышаны — және оның жемісін ел ертең кере алады.