12 қыркүйек 2026 жыл. Шымкент қаласының аспанында патрульдік дрон кезекті мониторинг жасап барады. Камера объективі бір КамАЗ жүк көлігінің рұқсат етілмеген жерге үлкен көлемде қоқыс тастап кетіп бара жатқанын дәл тіркейді. Бірнеше минут өтпей, полиция қызметкерлері жүргізушіні ұстайды. Нарушитель тек айыппұл төлеп қана қоймайды — сол жерге қайтарылып, өз қолымен тастаған қоқысын жинауға мәжбүр болады. Бұл оқиға «Таза Қазақстан» бастамасының сөз жүзінде емес, іс жүзінде жұмыс істейтінін тағы бір рет дәлелдеді.
Шымкент — Қазақстандағы ең ірі мегаполистердің бірі, халқы үш миллионнан асатын оңтүстіктің ірі орталығы. Қала инфрақұрылымы жылдан жылға жетіліп келеді, алайда тазалық мәселесі бұрыннан да, бүгін де өзектілігін жоймаған. Тұрғындар санының өсуімен бірге қоқыс шығарудың да көлемі артып, оны рұқсатсыз жерлерге тастаушылардың саны кемімеді. Дәл осы себепті «Таза Қазақстан» қағидаты Шымкент үшін ерекше мәнге ие: бұл жай ұран емес, қалалық ортаны сақтаудың жүйелі бағдарламасы.
«Таза Қазақстан» бастамасы мемлекет басшысының тапсырмасымен іске қосылған жалпыұлттық экологиялық жоба. Оның мақсаты — қоғамдық орындар мен қоршаған ортаның тазалығын қамтамасыз ету, азаматтардың жауапкершілік санасын қалыптастыру. Бағдарлама аясында жергілікті атқарушы органдар, полиция және коммуналдық қызметтер бірлескен жұмыс жүргізеді. Шымкентте осы бағдарламаның іске асырылуы ерекше белсенді сипатқа ие болды: жыл басынан бергі уақытта ғана отыз мыңнан астам тәртіп бұзушылық анықталып, тиісті шаралар қолданылды. Бұл сан — бағдарламаның масштабын да, мәселенің ауқымын да айқын көрсетеді.
Полиция жаңа технологияларды белсенді пайдалануда. Бейнебақылау камераларымен қатар дрондардың қолданылуы бақылау аймағын айтарлықтай кеңейтті. Ашық алаңдар, өнеркәсіптік аймақтардың шеттері, қала маңы жолдары — бұрын бақылаусыз қалатын аумақтар енді камера көзінен тыс қала алмайды. Шымкент полициясының өкілі Нұрлан Әбенов бұл туралы былай дейді: «Заманауи бақылау құралдары бізге бұзушылықты нақты уақыт режимінде тіркеуге және нарушительге жедел жауап беруге мүмкіндік береді. Дрон жай ғана ұшатын камера емес — бұл тәртіп пен заңдылықтың нышаны». Расында да, дронның КамАЗды ауадан тіркеп, полицияны дер кезінде хабардар етуі — жаңа технологиялар мен дәстүрлі бақылау жүйесінің үйлесімді жұмысының жарқын үлгісі.
Ұсталған жүргізушінің жазасы бірнеше деңгейде болды. Біріншіден, автомобиль мамандандырылған тұрақ алаңына жіберілді. Екіншіден, тиісті айыппұл салынды. Үшіншіден — және бұл ең маңызды педагогикалық шара — нарушительді сол жерге қайтарып, тастаған қоқысын өз қолымен жинауға міндеттеді. Бұл тәсіл жай жазалаудан гөрі тиімдірек деп есептейтін сарапшылар аз емес. Шымкент мемлекеттік университетінің экология кафедрасының оқытушысы Гүлнар Сейткали: «Адам өз тастаған қоқысын өзі жинаса, бұл оның санасына мүлде басқаша әсер етеді. Бір айыппұл ұмытылады, бірақ масқара болу сезімі ұзақ есте қалады. Бұл — мінез-құлықты өзгертудің ең тиімді жолдарының бірі», — дейді. Аталмыш шараның қоғамдық резонансы да маңызды: сол жерде болғандар мен бейнежазбаны көргендер осы оқиғадан сабақ алады.
Жыл басынан бері Шымкентте тіркелген отыз мыңнан астам бұзушылық — бұл тек санақ емес, жүйелі жұмыстың нәтижесі. Алайда бұл сан бізге тағы бір ойланатын мәселені де ұсынады: неге қала тұрғындарының бір бөлігі қоғамдық ортаны ластауды дұрыс деп санайды? Экологиялық психология саласының зерттеушілері мұны жалпы мәдени дағдының жетіспеушілігімен байланыстырады. Дамыған елдердің тәжірибесі — Германия, Жапония, Сингапур — тазалықтың тек заңмен ғана емес, тәрбиемен де қамтамасыз етілетінін көрсетеді. Сингапурда 1980-жылдары ауқымды айыппұл жүйесі енгізіліп, кейін оған қоғамдық сананы тәрбиелеу бағдарламасы қосылды. Нәтижесінде бүгін ол — Азияның ең таза қалаларының бірі. Шымкент те осы жолда.
Шымкент тұрғыны, үш баланың анасы Айгүл Дүйсенова оқиға туралы пікірін жасырмайды: «Мұндай адамдар өздері тастаған қоқысты жинауы — өте дұрыс шешім. Мен балаларыма үнемі: «Кейіннен кім жинайды?» деп сұраймын. Барлығымыз бірге жасасаймыз, барлығымыз бірге жауапкершілік аламыз». Осы қарапайым сөздерде «Таза Қазақстан» бастамасының терең мәні жатыр: тазалық — ортақ іс, ортақ жауапкершілік.
Болашаққа қарасақ, Шымкент полициясы дрондар мен бейнебақылау жүйесін одан әрі кеңейту жоспарларын іске асырып жатыр. Бақылау аймағын қалаішілік ғана емес, қала маңы аумақтарына да тарату жоспарланған. Сонымен қатар бұзушылықтар туралы деректерді онлайн режимде жариялау, азаматтардың хабарлама жіберуіне арналған мобильді қосымшаларды жетілдіру де күн тәртібінде. Мамандар санкциялардың қаталдануымен қатар экологиялық білім беру бағдарламаларының кеңеюі бұзушылықтар санын айтарлықтай азайтады деп болжайды. Тазалық заңмен басталады, бірақ санамен аяқталады. Шымкент осы екеуін де ұштастырған. Дрон — тек техникалық құрал; оның артында — ұлттың болашаққа деген жауапкершілігі тұр.