16 қыркүйек 2026 жылы Шымкент қаласында маңызды оқу-түсіндіру іс-шарасы өткізілді. Полиция департаментінің Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының мамандары М.Әуезов атындағы оқу орнының 400-ге жуық студентіне интернет-алаяқтықтың қыр-сырын, оның алдын алу жолдарын және цифрлық қауіпсіздік ережелерін егжей-тегжейлі баяндады. Бұл кездесу жай ғана дәріс емес, қазіргі заманның аса өткір проблемаларының біріне — киберқылмысқа қарсы тұрудың практикалық мектебіне айналды.

Соңғы жылдары Қазақстанда интернет-алаяқтық жағдайлары күрт өсуде. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, 2024 жылы елімізде тіркелген киберқылмыстардың саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 30 пайызға артқан, ал жалпы материалдық шығын миллиардтаған теңгені құраған. Оңтүстік Қазақстан аймағы, оның ішінде Шымкент қаласы, осы статистикада ерекше орын алады: тек 2025 жылдың өзінде қалада 1 200-ден астам киберқылмыс тіркеліп, оның үштен бірі жастар арасында орын алған. Бұл цифрлар жастарды кибергигиена ережелеріне тәрбиелеудің қаншалықты шұғыл мәселе екенін айқын дәлелдейді.

Іс-шара барысында полиция мамандары студенттерге интернет-алаяқтықтың ең кең тараған түрлерін нақты мысалдармен түсіндірді. Фишинг — жалған сайттар мен электрондық хаттар арқылы жеке деректерді ұрлау, вишинг — телефон арқылы банктік ақпаратты алдап алу, интернет-дүкендердегі жалған сауда және ойдан шығарылған жұмыс ұсыныстары — осының барлығы бүгінгі жастардың жиі тап болатын тузақтары болып табылады. Шымкент қалалық полиция департаментінің Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының бастығы Ержан Сейтқалиев: "Біздің тәжірибемізде ең жиі кездесетін жағдай — жастар жұмысқа орналасу немесе онлайн-сауда сылтауымен алданады. Алаяқтар психологиялық қысым жасап, жедел шешім қабылдатуға мәжбүрлейді. Сондықтан ең маңызды ереже — асықпау және мәліметті тексеру" деп атап өтті.

Кездесуде жастарға банк карталарының деректерін, CVV кодтарын, SMS-парольдерді ешқандай жағдайда бөгде адамдарға бермеу керектігі ерекше ескертілді. Сонымен қатар, мамандар студенттерге күмәнді сілтемелерді ашпау, танымайтын жіберушілерден келген хаттардағы файлдарды жүктемеу, жалған ұтыс пен арзан ұсыныстарға сенбеу сияқты практикалық кеңестер берді. М.Әуезов атындағы оқу орнының 3-курс студенті Айгерім Назарова өз пікірін былай білдірді: "Мен бұрын фишингтің не екенін нақты түсінбейтінмін. Бүгінгі дәріс менің ойлау тәсілімді өзгертті — енді кез келген сілтемені ашпас бұрын екі рет ойланамын. Мұндай сабақтардың маңызы өте зор, себебі теориялық білімді нақты өмірдегі жағдаймен байланыстырып берді."

Жастар арасындағы киберсауаттылықты арттыру бүкіл әлем елдерінің алдыңғы қатарлы міндеттерінің бірі болып табылады. Европалық Одақтың Желілік және ақпараттық қауіпсіздік агенттігі (ENISA) мәліметтеріне сүйенсек, жастарды мектеп пен университет қабырғасында киберқауіпсіздікке тәрбиелеу киберқылмыстан шығынды 40 пайызға дейін азайтады. Қазақстан да осы жолда батыл қадамдар жасауда: 2023 жылы қабылданған "Цифрлық Қазақстан" бағдарламасының жаңартылған нұсқасы халықтың цифрлық сауаттылығын арттыруды стратегиялық басымдыққа айналдырды. Шымкенттегі іс-шара — осы жалпыұлттық бастаманың өңірлік деңгейдегі нақты жүзеге асуы болып табылады.

Іс-шараға қатысқан педагог-психолог Сәуле Бекова мұндай алдын алу жұмыстарының тек ақпараттық емес, тәрбиелік маңызы да зор екенін атап өтті: "Жастар интернеттегі қауіпсіздік мәселелерін жеңіл қабылдайды, себебі олар цифрлық ортада туып өскен ұрпақ. Алайда дәл осы сенімділік оларды осал етеді. Полиция мамандарының тікелей диалог форматындағы сабақтары студенттердің санасына тиімдірек жетеді, өйткені мұнда нақты оқиғалар, нақты зардаптар туралы айтылады." Оның сөзін ескерсек, мұндай іс-шаралардың тек хабарлау мақсатынан асып, сыни ойлауды қалыптастыруға бағытталуы ерекше маңызды.

Болашаққа қарасақ, Шымкент полициясы мұндай профилактикалық іс-шараларды тұрақты жүйеге айналдыруды жоспарлап отыр. Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасы 2026 жылдың соңына дейін қалааралық оқу орындарының барлығын қамтитын арнайы маршрут бойынша сапарлар жүргізуді, сондай-ақ онлайн-платформалар арқылы оқушылар мен студенттерге арналған киберсауаттылық курстарын іске қосуды мақсат етіп қойған. Бұдан бөлек, жоспарлар аясында мектеп мұғалімдері мен ата-аналарды да оқытатын арнайы семинарлар өткізу көзделуде — өйткені жас буынды қорғаудың ең тиімді жолы — отбасы, мектеп және мемлекет күштерін бір арнаға тоғыстыру.

Шымкенттегі бұл іс-шара қарапайым алдын алу шарасы ғана емес, ол — цифрлық дәуірдің жаңа талаптарына сай жаңа азаматтарды қалыптастыру жолындағы жүйелі жұмыстың бір буыны. Интернет пен жасанды интеллект заманында киберқауіпсіздік — жеке адамның ғана емес, бүкіл мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігінің ажырамас бөлігіне айналды. М.Әуезов атындағы оқу орнының 400 студенті бүгін алған білім тек өздерін емес, болашақта отбасыларын, жұмыс орындарын және қоғамды да қорғайтын тірек болады. Бұл — кішігірім аудитория, бірақ өзгерістің ұшқыны — дәл осындай кішкентай қадамдардан жанады.