17 қыркүйек 2026 жыл. Шымкент қаласында ағымдағы жылдың қаңтар-тамыз айлары аралығында 363 киберқылмысқа қатысты қылмыстық іс тіркелді. Бұл сан — қала тұрғындары үшін ғана емес, бүкіл Қазақстан үшін маңызды сигнал. Жыл сайын цифрлық алаяқтықтың ауқымы кеңейіп, зардап шеккендер қатары өсіп келеді. Дәл осы себепті қыркүйек айы еліміздің бүкіл аумағында «Киберкультура айы» ретінде белгіленіп, халыққа цифрлық сауаттылықты арттыру мақсатында кең ауқымды жұмыстар жүргізілуде.

Соңғы жылдары Қазақстандағы киберқылмыстардың ауқымы айтарлықтай өсті. Ұлттық киберқауіпсіздік орталығының деректері бойынша, 2023 жылы елде 10 мыңнан астам кибершабуыл тіркелсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 14 мың деңгейіне жетті. 2025-2026 жылдардағы статистика жағдайдың одан да күрделенгенін көрсетуде. Шымкент — Қазақстанның үшінші мегаполисі, халқы миллионнан асатын ірі қала. Оның цифрлық инфрақұрылымы күн санап дамып, онлайн-сервистерді пайдаланушылар саны артып жатқан жағдайда, алаяқтар да өз «жұмыс аспаптарын» жетілдіруде.

Шымкент қалалық полициясының киберқылмысқа қарсы күрес бөлімінің бастығы Асқар Нұрланов бұл мәселені сарапшылық тұрғыдан бағалады: «Бізді ең алдымен жастардың осал тобын құрайтындығы алаңдатады. Жас адамдар цифрлық техниканы жақсы меңгергенмен, психологиялық манипуляция тәсілдеріне тез ілігіп кетеді. Сенімді сыртқы пішін мен күтпеген ұтыс хабарлары — алаяқтардың ең жиі қолданатын тәсілдері. Мектеп оқушылары мен студенттер нақты осы тұзаққа жиі түседі», — деді ол.

Мамандардың айтуынша, киберқылмыстың бірнеше негізгі түрі кең тарап отыр. Олардың ішіндегі ең жиі кездесетіні — фишинг, яғни жалған сілтемелер арқылы жеке деректерді ұрлау. Бір ғана күдікті сілтемені басу арқылы адам өзінің банктік деректерін, жеке куәлік нөмірін немесе тіркелгі паролін тікелей алаяқтардың қолына тапсыруы мүмкін. Сонымен қатар, жастар арасында «дроппер» деп аталатын жаңа қауіп тараған — бұл жағдайда жасөспірімдер ақшалай сыйақыға алданып, алаяқтардың қаражатын өз шоттары арқылы аудару үшін пайдаланылады. Заң тұрғысынан алғанда, мұндай іс-әрекет ауыр қылмыстық жауапкершілікке әкеп соқтырады.

«Киберкультура айы» шеңберінде Шымкент мектептері мен жоғары оқу орындарында арнаулы сабақтар мен тренингтер ұйымдастырылуда. Қалалық білім басқармасының мәліметінше, тек қыркүйек айының ішінде 40-тан астам мектепте профилактикалық іс-шаралар өткізілді, 12 мыңнан астам оқушы осы тренингтерге қатысты. Жас маман, IT-қауіпсіздік сарапшысы Дина Сейтқали осы бастаманың маңыздылығын атап өтті: «Балаларды цифрлық сауаттылыққа үйрету — бұл болашаққа жасалған инвестиция. Бір буын дұрыс ақпарат алса, олар үйге барып ата-анасына да осыны жеткізеді. Осылайша білім тізбегі қалыптасады», — деп түсіндірді ол.

Қоғам өкілдері де бұл жайтқа немқұрайды қарамайды. Шымкент қалалық мәслихатының депутаты Бақытгүл Әбенова осы мәселені парламенттік деңгейде де көтеру қажеттілігін алға тартты: «Биылғы 363 қылмыстық іс — бұл тек ресми тіркелгені. Шын мәнінде зардап шеккендер одан әлдеқайда көп, өйткені адамдардың басым бөлігі ұятқа қалды немесе полицияға баруға асықпады деп ойлап, шағымданбайды. Жасырын статистика ашылған санның кемінде үш-төрт есесі болуы мүмкін», — деп ескертті ол. Депутаттың бұл пікірін мамандар да қолдайды: киберқылмыстың латентті, яғни жасырын деңгейі өте жоғары болып табылады.

Тарихи тұрғыдан қарайтын болсақ, Қазақстан цифрландыру бағытында соңғы он жылда үлкен жол жүріп өтті. 2016 жылы «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы іске қосылғаннан бері ел халқының интернетке қолжетімділігі 60-тан 90 пайызға дейін өсті. Алайда цифрлық дамумен қатар оны пайдаланушылардың сауаттылығы бірдей деңгейде арттырылмады. Бұл алшақтықты киберқылмыскерлер өз мүдделеріне тиімді пайдаланып жатыр. Оңтүстік Кореяда осыған ұқсас жағдай 2010-жылдары орын алды — мемлекет ауқымды цифрлық сауаттылық бағдарламасын іске асыру арқылы бірнеше жылдың ішінде киберқылмыс деңгейін 30 пайызға төмендете алды. Қазақстанға да осындай кешенді тәсіл қажет деп есептейді сарапшылар.

Алдағы перспективалар мен болжамды салдарларға келетін болсақ, Шымкентте киберқылмыспен күресу бойынша арнаулы жедел топтар құру, мектептерде цифрлық қауіпсіздік пәнін жеке тақырып ретінде енгізу және онлайн-платформалармен ынтымақтастықты кеңейту жоспарланып отыр. Ішкі істер министрлігі 2027 жылға дейін елдегі киберқылмыс деңгейін 20 пайызға азайту мақсатын қойды. Бұған жету үшін жалғыз полиция жеткіліксіз — мектеп, отбасы, бизнес және азаматтық қоғамның бірлескен күш-жігері қажет. Цифрлық алаяқтықтан қорғану — бүгінгі таңда жеке адамның ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігіне айналып отыр. Шымкенттегі 363 іс — бұл тек сан емес, ол — қоғамды оянуға шақырған дабыл.