17 қыркүйек 2026 жыл. Шымкент қаласының мектептерінде оқушыларға арналған киберқауіпсіздік сабақтары толастамай жалғасуда. Қазақстанның оңтүстік өңірінде өткізіліп жатқан кибермәдениет айлығы аясында мамандар студенттермен кездесуден кейін енді мектеп оқушыларымен де тікелей сұхбат жүргізуде. Фишингтік сілтемелерді қалай тану керек, дербес деректерді қалай қорғауға болады және алаяқтарға SMS-кодтар мен құпиясөздерді неліктен бермеу керек — осы мәселелер жас ұрпаққа жан-жақты түсіндіріліп жатыр.

Интернет алаяқтығы бүгінгі таңда жаһандық деңгейдегі ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Статистикалық деректерге сүйенсек, соңғы бірнеше жылда Қазақстанда киберқылмыстардың саны жылдан жылға артып келеді. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, тек 2025 жылдың өзінде ғана интернет арқылы жасалған алаяқтықтардың саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 30 пайызға өскен. Бұл алаяқтықтардың ішінде айтарлықтай үлкен бөлігін фишинг, яғни жалған сілтемелер арқылы жүзеге асырылатын амалдар алады. Мамандар зерттеулеріне сәйкес, интернет алаяқтығының 60-тан астам пайызы фишинг әдісімен тікелей байланысты.

Шымкент қаласының киберқауіпсіздік орталығының маманы Дәулет Сейітов оқушыларға арналған кездесу барысында: «Бүгінгі жастар — ең белсенді интернет пайдаланушылар. Дәл сол себептен олар алаяқтардың да ең жиі нысанаға алатын тобы болып табылады. Фишингтік сілтеме сырт қарағанда мүлдем заңды сайтқа ұқсайды: банктің немесе мемлекеттік порталдың бетіне сарап салады. Бірақ енгізілген деректер тікелей қылмыскерлердің қолына түседі», — деп ескертті. Маманның сөзінше, оқушылардың бұл тақырыпқа деген ынтасы мен сауаттылықтары болашақта азаматтардың жалпы киберсауаттылығын арттырудың негізі болады.

Кибермәдениет айлығы Шымкентте биыл екінші рет ұйымдастырылуда. Өткен жылғы іс-шара студенттер арасында үлкен қызығушылық туғызған болатын. Алайда осы жолы ұйымдастырушылар мектеп оқушыларын, атап айтқанда 12–17 жас аралығындағы жасөспірімдерді де бағдарламаға қосуды жөн көрді. Шымкент білім басқармасының басшысы Гүлнар Асанова бұл шешімді мақұлдай отырып: «Қазіргі балалар алғашқы смартфонын 10–11 жасында алып, желіге қосылады. Ол кезде ата-аналары олардың онлайн қауіпсіздігін толық қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан мектеп бағдарламасына киберсауаттылық сабақтарын кіріктіру — бүгінгі күннің талабы», — деді.

Фишинг дегеніміз — алаяқтардың банктердің, мемлекеттік органдардың немесе белгілі компаниялардың атынан жасалған жалған веб-беттерді пайдаланып, пайдаланушылардың жеке деректерін ұрлау тәсілі. Мамандар оқушыларға бірнеше практикалық кеңес берді. Біріншіден, кез келген сілтемені ашпас бұрын оның доменін мұқият тексеру керек: қосымша нүктелер, бөгде әріптер немесе таныс атаудың бұрмаланған жазылуы — бәрі де жалған сайттың белгісі. Екіншіден, ешкімге, тіпті банк қызметкеріне де деп атап айтылса да, SMS арқылы келген бір реттік кодтарды немесе құпиясөздерді хабарлауға болмайды. Үшіншіден, жеке кабинеттерге кіру үшін сілтемені пайдаланбай, браузерге адресті қолмен теру әлдеқайда қауіпсіз.

Осы мәселеге қатысты елімізде де, шет елдерде де алдыңғы қатарлы тәжірибелер жинақталуда. Эстония, Финляндия сияқты елдер мектеп бағдарламасына цифрлық сауаттылықты міндетті пән ретінде енгізген. Нәтижесінде ол елдерде киберқылмыстардың деңгейі соңғы онжылдықта елеулі түрде төмендеген. Қазақстанда да осы бағытта нақты қадамдар жасалуда: «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы аясында мектептерде интернет сауаттылығын арттыруға бағытталған жобалар жүзеге асырылып жатыр. Алайда сарапшылар бұл жұмыстардың жүйелі және тұрақты сипат алуы керек екенін алға тартады.

Қала тұрғындары мен ата-аналар да бастаманы ыстық қабылдап отыр. Екі баласы 9-шы және 7-ші сыныпта оқитын Зауреш Қалиева: «Балаларым ұялы телефонды маған қарағанда жақсы пайдаланады деп ойлайтынмын. Бірақ бұл сабақтардан кейін ұлым маған өзі фишингтік сілтемені қалай тануды үйретті. Мен де жаңа нәрсе үйрендім», — деп күлімсіреп айтты. Мұндай оқиғалар бағдарламаның тек жасөспірімдерге емес, отбасы мүшелеріне де оң ықпал ететінін байқатады.

Алаяқтар уақыт өте келе өз әдістерін жетілдіріп отырады. Жасанды интеллект технологияларының дамуымен қолдан жасалған дауыс хабарламалары, тіпті видеохаттар да пайда болуда. Осы жаңа қауіптерге дайын болу үшін киберсауаттылық сабақтарының мазмұны да жаңартылып отыруы тиіс. Шымкент кибермәдениет айлығының ұйымдастырушылары алдағы уақытта мектеп мұғалімдерін де оқытуды жоспарлауда. Мектептің өз қабырғасынан шыққан маман немесе оқытылған мұғалім — балаларға ақпарат жеткізудің ең тиімді жолы деп есептеледі. Жалған сілтеме кейде бір сәттік абайсыздықтан пайда болады, ал оның салдары — жылдар бойы жинаған қаражаттан айырылу. Осы қарапайым шындықты балаларға ерте үйрету — болашақтағы қауіпсіз цифрлық қоғамның іргетасы.