22 қыркүйек 2026 жыл. Шымкент қаласында өткен алдын алу шарасы қоғамда үлкен резонанс тудырды: мамандар студент жастарға интернет-алаяқтар мен қаржылық пирамидалардың қандай тұзақтар құратынын егжей-тегжейлі түсіндірді. Тек 2025 жылдың өзінде Шымкентте қаржылық пирамидаларға қатысты 12 факт тіркелген болса, зардап шеккендер саны шамамен 10 мыңға жеткен. Бұл сан — тек ресми статистика. Шын мәнінде жәбірленушілердің бір бөлігі ұялып немесе дәрменсіздіктен арыз бермейтіні белгілі, сондықтан нақты шығын одан да жоғары болуы мүмкін. Мәселенің ауқымы мамандарды да, ата-аналарды да, мемлекеттік органдарды да алаңдатуда.

Қаржылық сауатсыздық мәселесі Қазақстанда жаңа құбылыс емес. Алайда цифрлық технологиялардың дамуымен алаяқтардың жұмыс істеу тәсілдері күрделеніп, аудиторияға жету жолдары кеңейді. Егер 2000-шы жылдары алаяқтар негізінен күнделікті қарым-қатынас немесе телефон арқылы жұмыс жасаған болса, қазір олар әлеуметтік желілерді, мессенджерлерді және жасанды интеллект технологияларын тиімді пайдаланады. Жас аудитория болса, интернетке ең белсенді пайдаланушылар ретінде бірінші кезекте осы тұзақтарға түседі. Зерттеулер көрсеткендей, 18-ден 25 жасқа дейінгі жастар арасында желідегі қаржылық алаяқтыққа ең осал топ болып табылады — себебі олар жылдам табыс табуға ынталы, тәжірибесі аз және ойлары алмаспай тексермей сенімге кіреді.

Шымкент іс-шарасында сөз сөйлеген Қаржылық бақылау агенттігінің өкілі Дәулет Серікбаев «дроппер» мәселесіне ерекше назар аударды. «Дроппер» дегеніміз — өз банктік картасын немесе есептік жазбасын үшінші тұлғаларға ақылы түрде беретін адам. Студенттерге мұны «қосымша табыс» ретінде ұсынады: картаңды бер, пайдалансын, өзіңе ай сайын белгілі сома түседі. Алайда бұл іс-әрекет Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша қылмыс болып саналады. «Жас жігіт немесе қыз бар болғаны бір рет картасын береді де, содан кейін алаяқтардың заңсыз операцияларын жүргізуге жол ашады. Сот залында отырғанда ғана мұның мән-жайын толық түсінеді, бірақ кеш болады», — деп ескертті Серікбаев.

Қаржылық пирамидалар да студенттер арасында кең тараған алдау схемасына айналды. Классикалық пирамида принципі бойынша кіріс жаңа мүшелерді тарту есебінен ғана қамтамасыз етіледі: жаңа қатысушылар ескілерінің «кірісіне» айналады. Алайда мұндай жүйе математикалық тұрғыдан ұзақ өмір сүре алмайды — жаңа мүшелер таусылған сәтте пирамида күйрейді. Соңғы қосылғандар барлық жинаған қаражатынан айырылады. Шымкентте тіркелген 12 пирамида оқиғасының зардабын шеккен 10 мың адамның айтуынша, олардың жалпы шығыны миллиардтаған теңгеге бағаланады. «Маған жылына 300 пайыз кіріс беремін деді. Мен сенді, өйткені алдымда адамдар шынымен ақша алып жатқандай көрінді. Бірақ олар да жүйенің бір бөлігі болып, жаңа адамдарды тартушылар екен», — деп есін жиып айтты Шымкент медицина колледжінің студенті Айгерім Нұрланова.

Әлеуметтік желілердегі алаяқтық та кең таралуда. «Тапсырма орындап», «лайк басып» немесе «тауар бағалап» табыс табуды ұсынатын жарнамалар Instagram, Telegram және TikTok-та күнде пайда болады. Алдымен шағын сомалар «табысы» есептеледі, сенім артады, содан кейін «жоғары деңгейге» шығу үшін ірі депозит енгізу талап етіледі. Депозит кіргеннен кейін байланыс үзіледі немесе аккаунт жойылады. Қазақстан Ұлттық банкінің 2025 жылғы есебіне сәйкес, онлайн-алаяқтыққа байланысты шағымдардың 67 пайызы 18–30 жас аралығындағы азаматтардан түскен.

Мамандар мен педагогтар мұның жалғыз шешімі — жүйелі қаржылық білім беру деп санайды. Назарбаев Университетінің экономика кафедрасының доценті Жұлдыз Мұратова: «Мектеп бағдарламасында қаржылық сауаттылық пәні жеткіліксіз немесе мүлдем жоқ. Бала 18 жасқа толып, стипендия немесе жалақы алған сәтте оны қалай басқаруды білмейді. Міне, осы білім олқылығын алаяқтар толтырып отыр — жалған уәделермен», — дейді ол. Шымкент қаласы білім беру департаментінің басшысы Болат Жақсыбеков орта мектеп оқушылары үшін арнайы қаржылық сауаттылық сабақтарын енгізу туралы ұсыныс дайындалып жатқанын растады.

Бұл мәселеде мемлекеттің де жауапкершілігі зор. Алаяқтарды тез арада анықтап, жауапқа тарту тетіктері жеткіліксіз болса, қоғамда жазасыздық сезімі туады. Соңғы жылдарда Қаржылық мониторинг агенттігі мен ішкі істер органдарының бірлескен операциялары нәтижесінде бірнеше ірі пирамида ұйымдастырушылары сотқа тартылды. Алайда сарапшылар бұл жеткіліксіз деп есептейді. «Бір пирамида ашылады, екіншісі дереу басқа атпен, басқа платформада жұмыс бастайды. Жүйе тоқтамайды, себебі сұраныс бар. Сұранысты жоюдың жолы — ақпарат пен білім», — деді Агенттіктің Оңтүстік Қазақстан бойынша өкілі Ерлан Бейсенов.

Жастардың болашағы жарқын болуы үшін олар қаржылық шешімдерді саналы түрде қабылдауға үйренуі тиіс. «Тез байи» деген уәде — ең алдымен алаяқтықтың белгісі. Банктік картаны бөтенге беру — заң алдындағы жауапкершілікті өз мойнына алу. Тексерілмеген инвестициялық платформаларға салған ақша кері оралмайды. Осындай қарапайым, бірақ маңызды ережелерді жас ұрпаққа мектеп табалдырығынан бастап үйрету — бүгінгі қоғамның алдында тұрған аса маңызды міндеттердің бірі. Шымкент тәжірибесі — осы жолдағы бір адым, алайда жүріп өтер жол әлі алда.