19 қазан 2026 жылы Шымкент қаласының еңбек және халықты әлеуметтік қорғау органдары тұрғындарға шетелде жұмысқа орналастыру уәдесімен жүрген алаяқтар туралы ресми ескерту тарады. Әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде шетелде жылдам жұмысқа орналастыруды уәде ететін жарнамалардың күрт өсуіне байланысты комитет азаматтарды сергек болуға шақырды. Мамандардың пікірінше, бұл мәселе тек Шымкентке ғана емес, бүкіл Қазақстанға қатысты болып отыр.
Соңғы бірнеше жылда Қазақстанның ірі қалаларында, оның ішінде Шымкентте де, шетелде жұмыс іздеушілердің саны айтарлықтай артты. Елімізде жұмыссыздық деңгейінің белгілі бір топтар арасында жоғары болуы, тіршілік қымбатшылығы және шетелдегі жалақының жоғары болуы туралы көріністер көптеген азаматтарды шетелдегі жұмыс мүмкіндіктеріне ынталандырады. Статистикалық деректерге сүйенсек, соңғы үш жылда Қазақстаннан заңды жолмен шетелге жұмысқа кеткен азаматтардың саны жылына орта есеппен 15–18 мың адамды құраған. Алайда осы ағымның арасына алаяқтардың да ене бастауы жағдайды күрделендіруде.
Еңбек комитетінің мәліметтері бойынша, мұндай жарнамалардың басым бөлігін Қазақстанда ресми тіркелмеген шетелдік делдалдар мен күмәнді ұйымдар таратып жатыр. Олар өз қызметін заң шеңберінен тыс жүргізеді, яғни еліміздің еңбек заңнамасы аясында жұмыс істемейді. Мұндай ұйымдардың алдаудың жаңа тәсілдері — ашық жарнамалардың орнына жеке хабарлама жіберу, «таныс арқылы» деп сендіру және аванс алу схемаларын қолдану болып табылады. Шымкент қалалық прокуратурасының өкілі Бақытбек Сәрсенов: «Бізге ағымдағы жылдың тоғыз айында ғана мұндай алаяқтық схемаларға байланысты 47 шағым түсті. Жәбірленушілердің жалпы залалы бес миллион теңгеден асады», — деп мәлімдеді.
Шын мәнінде, шетелде жұмысқа орналастыру алаяқтығы Орталық Азия аймағы үшін жаңалық емес. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл мәселе 2000-жылдардың басынан бері тіркеліп келеді. Алайда ол кезде алаяқтар негізінен баспа басылымдардағы жарнамаларды пайдаланатын. Бүгінде цифрлық технологиялардың дамуымен бірге алаяқтардың да тәсілдері жетілді: олар Telegram, Instagram, WhatsApp сынды танымал платформалар арқылы бірден мыңдаған адамға хабарлама жіберуге мүмкіндік алды. Халықаралық еңбек ұйымының деректері бойынша, еңбек миграциясы саласындағы алаяқтықтың жаһандық ауқымы жылына бірнеше миллиард долларды құрайды, ал мұндай схемалардың 60 пайыздан астамы цифрлық арналар арқылы жүзеге асырылады.
Шымкенттік заңгер, еңбек құқығы маманы Гүлнар Мұхамеджанова азаматтардың назарын маңызды мәселеге аударды: «Алаяқтар жиі екі жақты стратегия қолданады. Біріншісі — алдын ала төлем алу, яғни виза ресімдеу, тіркеу, тасымалдау деп ақша жинап алып, жоғалып кету. Екіншісі — адамды шетелге жіберіп, сол жерде оны басқаша жағдайда жұмыс істеуге мәжбүр ету. Кейбір жағдайларда бұл еңбек трафигіне, тіпті адам саудасына ұласуы мүмкін». Сарапшының пікірінше, аймақтағы жастардың арасында еңбек заңнамасы туралы сауаттылық деңгейі жеткіліксіз болып қалуда.
Комитет тұрғындарға бірқатар практикалық ұсыныстар берді. Ең алдымен, әлеуметтік желілердегі кездейсоқ жарнамаларға сенбеу қажет. Кез келген ұйыммен жұмыс істеуді бастамас бұрын оның ресми тіркеуін, лицензиясын және аккредитациясын тексеру міндетті. Күмәнді делдалдарға ешқандай ақша аудармаған дұрыс, себебі ақшаны қайтарып алу іс жүзінде мүмкін болмай қалуы ықтимал. Шетелде заңды жолмен жұмысқа орналасу үшін Қазақстан Еңбек министрлігінің ресми аккредитациясынан өткен операторлармен ғана байланыс орнату керек. Осы аккредитацияланған операторлардың тізімі министрліктің ресми сайтында еркін қолжетімді форматта орналастырылған.
Шымкент тұрғыны Айгүл Дүйсенова өз тәжірибесімен бөлісті: «Өткен жылы маған Instagram арқылы хабарласты, Оңтүстік Корея мен Польшада жоғары жалақылы жұмыс орны бар дейді. Менен алдымен «визалық қызмет» үшін 150 мың теңге сұрады. Жақсы, маман достарым бар болды, олар тексеріп, бұл алаяқ екенін анықтады. Басқа адамдар болса, ақшаларынан айырылар еді». Мұндай тәжірибелер аймақта жиілеп бара жатқанын ескерте отырып, халықты ақпараттандыру жұмыстарын арттыру маңыздылығы зор екені айқын.
Билік өкілдері де бұл мәселеге байыпты қарауда. Шымкент қаласы әкімдігінің еңбек және халықты әлеуметтік қорғау басқармасының басшысы Ержан Қабылов: «Біз алдағы айларда мектептер мен жоғары оқу орындарында, халық жиі бас қосатын орталарда алаяқтықтың алдын алу бойынша ақпараттық семинарлар өткіземіз. Жастарға цифрлық сауаттылық пен еңбек құқықтары туралы білімді дер кезінде беру — ең тиімді қорғаныс», — деді. Сонымен қатар, зардап шеккен азаматтарға арнаулы консультациялық желі іске қосылатыны хабарланды. Алаяқтарды анықтауға жәрдемдесу үшін тұрғындар күдікті жарнамалар мен ұйымдар туралы ақпаратты тікелей комитетке жіберуі мүмкін. Мамандардың есептеуінше, осы кешенді шаралар аймақтағы еңбек миграциясы алаяқтығынан зардап шеккендер санын жылына кемінде 30–40 пайызға азайтуы тиіс. Ең бастысы — азаматтардың сергектігі мен сауаттылығы болып қалады.