19 қазан 2026 жыл. Қазақстан үкіметі цифрлық мемлекеттік қызметтер саласында тағы бір маңызды қадам жасады: eGov Mobile мобильдік қосымшасында отбасы әл-ауқатын бағалауға арналған арнайы калькулятор пайда болды. Бұл сервис 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енетін мемлекеттік қолдаудың жекелеген шараларын адресті түрде ұсыну жүйесіне көшу аясында іске қосылды. Жаңалық тысқары, бұл қадам Қазақстандағы әлеуметтік саясатты жаңғыртудың кезекті белгісі болып табылады.
Жаңа сервис не ұсынады? Қосымша пайдаланушыларға отбасының әл-ауқат деңгейін алдын ала анықтауға мүмкіндік береді. Ол үшін жүйе кірістер, мүлік және әлеуметтік жағдаяттар сияқты факторларды ескереді: отбасы құрамы, балалардың болуы, қарт адамдар мен мүгедектігі бар тұлғалар. Жалпы бағалау алты бағыт бойынша елу тоғыздан астам көрсеткішті қамтиды. Нәтиже пайдаланушының өзі енгізген деректер негізінде есептеледі және анықтамалық сипатта болады — яғни ол әлеуметтік төлемдерді тағайындау немесе тоқтату туралы шешімді білдірмейді.
Бұл жаңалықтың маңыздылығын толық түсіну үшін Қазақстандағы әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің тарихына қысқаша шолу жасаған жөн. Елімізде ондаған жылдар бойы әлеуметтік жәрдемақылар мен субсидиялар кең ауқатты аудитория арасында бөлінетін. Нәтижесінде шын мәнінде мұқтаж азаматтар кейде тиесілі қолдаудан шеткері қалса, ал жеткілікті мүмкіндігі барлар да жеңілдіктерден пайда табып отырды. Бұл мәселе жылдар бойы сарапшылар мен қоғамдық ұйымдардың сынына ілікті. Мемлекет адресті қолдауға көшу қажеттілігін алғаш рет 2010-жылдардың ортасында ресми деңгейде атап өтті, алайда нақты жүйелі шаралар тек соңғы жылдары ғана практикалық жүзеге аса бастады.
Цифрлық технологиялар саласының сарапшысы, Алматы қаласындағы «Цифрлы Қазақстан» аналитикалық орталығының директоры Асқар Сейітов бұл сервисті оң бағалайды: «eGov Mobile-дағы калькулятор — бұл жай ғана ыңғайлы құрал емес, ол азаматтардың мемлекеттік жүйемен арадағы алшақтықты жоюға бағытталған нақты қадам. Адамдар өздерінің қандай жеңілдіктерге үміткер екенін алдын ала білсе, бюрократиялық кедергілер азаяды, уақыт үнемделеді және жалпы жүйеге деген сенім артады», — деді ол.
Сонымен қатар Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің өкілі Гүлмира Нұрлан бұл жобаны ауқымды реформаның бір бөлігі ретінде сипаттайды: «2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап жекелеген мемлекеттік қолдау шаралары тек нақты мұқтаж отбасыларына ғана берілетін болады. Осы жүйеге дайындық ретінде калькулятор азаматтарға өздерінің жағдайын алдын ала бағалауға, хабардар болуға және қажет болса, тиісті ұйымдарға уақытылы жүгінуге мүмкіндік береді», — деп атап өтті ол.
Жаңа сервистің практикалық маңызы туралы айтқанда, статистикаға жүгінген дұрыс. Қазақстан халқының шамамен 18–20 пайызы қандай да бір мемлекеттік әлеуметтік қолдаудан пайдаланады деп есептелінеді. Тек 2025 жылы ғана мемлекет әртүрлі жәрдемақы мен субсидияларға 3 триллион теңгеден астам қаражат жұмсаған. Адресті жүйеге көшу бұл шығынды оңтайландырып, ресурстарды шын мәнінде қажет адамдарға бағыттауға мүмкіндік береді деп күтілуде. Дүниежүзілік банктің Қазақстандағы өкілдігі осындай жүйелердің халықаралық тәжірибесіне сілтеме жасай отырып, дұрыс жолға қойылған адресті қолдаудың мемлекет шығынын 15–25 пайызға дейін азайтып, нақты пайда алушылардың санын бір мезгілде арттыра алатынын атап көрсетеді.
Халықаралық салыстыру тұрғысынан алғанда, мұндай бағалау жүйелері бірқатар елде табысты жұмыс істейді. Мысалы, Эстония «e-Residency» және цифрлық мемлекеттік қызметтер аясында азаматтарға ұқсас алдын ала бағалау мүмкіндіктерін ұсынады. Оңтүстік Корея да «Тонхап» деп аталатын кешенді жүйе арқылы отбасылардың әлеуметтік жағдайын автоматты бағалауды жүзеге асырып отыр. Бұл тәжірибелер Қазақстанның таңдаған бағытының дұрыстығын растайды.
Азаматтардың алғашқы реакциясы жайлы айтсақ, қоғамдық пікір әртүрлі. Нұр-Сұлтан тұрғыны, үш баланың анасы Жанар Ахметова: «Мен бұл қосымшаны бірден жүктеп, калькуляторды сынап көрдім. Жүйе жеңіл де түсінікті болып шықты. Деректерімді енгіздім, нәтижені алдым. Бұл өте ыңғайлы, өйткені бұрын мұндай ақпаратты алу үшін арнайы мекемелерге барып, кезек күтетінбіз», — деді ол. Алайда кейбір азаматтар дербес деректерінің қауіпсіздігіне алаңдаушылық білдіреді. Мемлекеттік ақпараттық жүйелер агенттігі деректердің толық қорғалатынын және үшінші тарапқа берілмейтінін ресми мәлімдеді.
Болашаққа қарайтын болсақ, бұл калькулятор тек бастапқы қадам ғана. Маман дерегінше, 2027 жылдан кейін жүйе толық автоматты режимде жұмыс жасайды: мемлекет азаматтардың деректерін бірнеше тіркелімнен автоматты жинақтап, қолдауды тиісті адамдарға ешқандай қосымша өтінішсіз тағайындайтын болады. Бұл Қазақстанның «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасының мақсаттарымен толық сәйкес келеді және мемлекет пен азамат арасындағы өзара әрекетті жаңа деңгейге көтереді. eGov Mobile-дағы отбасы әл-ауқатын бағалау калькуляторы — жай ғана мобильдік сервис емес, ол Қазақстандағы әлеуметтік мемлекеттің болашақ бейнесін айқындайтын маңызды реформаның айнасы.