24 қазан 2026 жыл. Шымкент қаласы мен Түркістан облысы Білім министрлігінің бағалауы бойынша жасөспірімдер арасындағы нашақорлықтың алдын алу жөніндегі жұмыстың тиімділігі бойынша ең төменгі көрсеткіштерді тіркеген аймақтар қатарында аталды. Ресми мәліметтер бойынша, аталған өңірлердегі профилактикалық жұмыстың тиімділігі небәрі 43 пайызды құрады. Бұл сан — жай ғана статистика емес, қоғамға берілген өткір сигнал.

Салыстыру үшін айта кетсек, бірқатар облыстарда осы бағыттағы жұмыстың тиімділігі 100 пайызға жақындайды. Алматы, Астана және Қарағанды сияқты ірі өңірлер мектептерде жасөспірімдермен жүргізілетін профилактикалық іс-шараларды жүйелі түрде ұйымдастырып, нашақорлыққа қарсы тұруда айтарлықтай нәтижеге қол жеткізген. Шымкент пен Түркістан облысының артта қалуы — ұйымдастырушылық олқылықпен қатар, мәселенің тереңдігін де аңғартады. Өйткені Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы, халқының жас тобы ерекше жоғары болатын мегаполис. Бұл жерде жасөспірімдер саны да, олардың ортасына нашақорлықтың ену қаупі де ерекше жоғары болып табылады.

Мектептер мен колледждерде профилактикалық жұмысты жаңа форматқа көшіру ісі бүкіл ел бойынша жүргізілуде. Ескі лекция үлгісінің орнына бүгін әлеуметтік роликтер, деректі фильмдер мен интерактивті сабақтар пайдаланылуда. Білім министрлігінің мәліметтеріне сүйенсек, биылғы жылдың 2 ақпаны мен 30 сәуірі аралығында «Заң және тәртіп» қағидатын насихаттау аясында мектептер мен колледждерде тоғыз әлеуметтік бейнеролик және екі деректі фильм көрсетілді. Осы іс-шараларға барлығы 478 мың 19 студент қатысты. Бұл — елеулі қамту, алайда нәтижелер аймақ бойынша әркелкі болып отыр.

Шымкенттегі оңалту орталығының директоры Анатолий Ичетовкин бұл жайлы ашық айтады: «Дәстүрлі лекция — монолог. Ал бейне мен интерактивті сабақ — диалог. Жасөспірім тыңдаушы ғана емес, іс-қатысушыға айналады, сонда ғана ол нашақорлықтың ауыр зардабын жүрегімен сезіне алады. Менің тәжірибемде визуалды материалдардан кейін жасөспірімдер оңалтуға жиі-жиі ерікті түрде жүгіне бастады». Оның пікірінше, фильмдер мен роликтер тек ескертпей, бала санасына терең сіңетін эмоционалдық әсер қалдырады. Дәл осы әсер алдын алу жұмысының маңызды бөлігі болуға тиіс.

Нашақорлық мамандары жасөспірімдер арасындағы есірткі тұтынудың ерекше алаңдатарлық тенденциялары туралы хабарлайды. Нашақорлық дәрігерлерінің айтуынша, соңғы уақытта 15 пен 18 жас аралығындағы кәмелетке толмағандар арасынан көмек сұрап келушілер санының өскені байқалуда. Таралым жоғары заттардың ішінде синтетикалық есірткілер үлесі ерекше жоғары, сондай-ақ барбитураттарды қолданудың өсуі де мамандарды толғандыруда. Статистика бойынша, Қазақстанда есірткіні алғаш рет қолданатын адамдардың орташа жасы соңғы онжылдықта тұрақты түрде төмендеп келеді. Егер 2010 жылдары бұл жас шамамен 18–20 аралығында болса, бүгінде бұл шек 14–15 жасқа дейін ығысқан деген мәліметтер бар. Бұл дерек — қоғамдық проблеманың ауқымын айқын аңғарту үшін жеткілікті.

Психологтар жасөспірімдер арасындағы нашақорлықтың себептерін жіктей отырып, бірнеше негізгі фактор атайды: қызығушылық пен тәжірибе жасауға деген табиғи ықылас, теріс ортаның әсері, отбасылық жанжал мен психологиялық мәселелер. Осы тізімде отбасы атмосферасы бірінші орында тұруға тиіс. Шымкенттің тәжірибелі психологы Динара Мураткызы айтқандай: «Ата-анамен сенімді қарым-қатынас орнаған бала қиын жағдайда бірінші кезекте жақындарына жүгінеді, сырттан «пана» іздемейді. Бірақ бүгін отбасылардың бір бөлігінде сол сенімді байланыс үзілген. Ата-ана жұмыс пен өмір қамымен, бала өз ортасымен өзінше жатады. Дәл осы алшақтық есірткі тарататындарға ең ыңғайлы алаңға айналады». Психолог ата-аналарды балаларымен тұрақты диалог орнатуға, олардың мазасызданған сәттерін байқауға шақырады.

Проблеманы шешуде цифрлық технологиялар да рөл атқармақ. Бас прокуратура мектеп оқушыларының есірткі сатылатын сайттарды жиі шарлайтын аккаунттарын анықтауға арналған АТ-жүйені сынақтан өткізді. Бұл жүйенің жұмыс принципі — оқушының желідегі белсенділігін бақылау арқылы қауіп-қатер белгілерін ерте анықтау. Алайда мамандар бұл жерде де ескерту жасайды: технология бақылаудың бір құралы, ал шынайы алдын алу тек санамен, тәрбиемен және жылылықпен жасалады. Бас прокуратура өкілдерінің сөзінше, жүйе толық іске қосылған жағдайда ескерту сигналы мектеп психологы мен кураторға жіберіледі, ол арқылы мұғалімдер оқушымен уақытылы жұмыс жүргізе алады.

Бөлек күрделі мәселе — кәмелетке толмағандарды есірткі таратушы ретінде пайдалану. Ересек делдалдар жасөспірімдерді жеткізуші немесе хабарлаушы ретінде қолданады, өйткені олардың жазасы жеңілірек деп санайды. Шындығында заңдастыру бойынша кәмелетке толмаған болса да есірткі таратқаны үшін қылмыстық жауаптылық қарастырылған. Мамандар жасөспірімдер мен олардың ата-аналарын бұл жайлы хабардар ету маңызды деп есептейді. Шымкент пен Түркістан облысында тиімділіктің 43 пайызда тұруы — уақытша нәтиже. Жергілікті билік органдары мен педагогтер қауымдастығы мақсатты жоспар жасап, нәтижелі жұмысқа кірісуге мәжбүр. Бүгінгі 15 жастағы баланың ертеңгі таңдауы ол өткен бүгінгі сабаққа байланысты болуы мүмкін екенін ұмытпау керек.