2026 жылдың 24 қазанында Шымкент қаласының полиция департаменті өткен аптадағы рейдтердің қорытындысын жариялады. «Таза Қазақстан» ұлттық акциясы аясында бір ғана апта ішінде қалада тазалық пен абаттандыруға қатысты 300-ге жуық құқық бұзушылық тіркелген. Атап айтқанда, аумақты абаттандыру ережелерін бұзушылық фактілері 250 жағдайды құраса, қоғамдық орындарды ластау бойынша 39 оқиға тіркелген. Барлық анықталған бұзушылықтар бойынша заңнамаға сәйкес тиісті шаралар қолданылды.

Бұл сандар бір қарағанда қарапайым статистика болып көрінуі мүмкін. Алайда олардың артында — мегаполистің экологиялық болашағы, тұрғындардың тұрмыс сапасы және мемлекеттің азаматтық мәдениетті қалыптастыру жолындағы жүйелі жұмысы жатыр. Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы және оңтүстіктің экономикалық орталығы ретінде миллионнан астам адамды өз бойына сыйғызады. Осындай тығыз қоныстанған мегаполисте тазалықты сақтау мәселесі жыл өткен сайын өткірлене түсуде.

«Таза Қазақстан» акциясы — 2023 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен іске қосылған ұлттық ауқымдағы экологиялық бағдарлама. Бағдарламаның мақсаты — елдің барлық өңірлерінде қоғамдық орындардың тазалығын қамтамасыз ету, азаматтардың экологиялық санасын арттыру және ластаушыларға қатысты заңды жауапкершілікті күшейту. Бүгінде акция тек маусымдық шара ретінде ғана емес, тұрақты мониторинг жүйесіне айналды. Полиция, санитарлық қызмет және жергілікті әкімшілік бірлесе отырып, қала аумағын жүйелі тексеріп, бұзушыларды жауапкершілікке тартып келеді.

Шымкент полиция департаментінің өкілі, подполковник Жандос Байқадамов акция қорытындысына түсініктеме бере отырып: «Біз азаматтарды айыппұлдау мақсатында шықпаймыз. Негізгі мақсатымыз — халықтың санасында тазалық мәдениетін орнықтыру. Бірақ ереже бұзылса, заң талаптары орындалуы тиіс», — деді. Ол сондай-ақ анықталған бұзушылықтардың басым бөлігі тұрмыстық қалдықтарды рұқсат етілмеген жерлерге тастаумен, жалпы пайдаланымдағы аумақтарды ластаумен және сауда нүктелері мен базарлардың маңайын тазалау ережелерін сақтамаумен байланысты екенін атап өтті.

Мамандардың пікірінше, қала тазалығы мен тұрғындардың денсаулығы арасындағы байланыс тікелей және дәлелденген. Қоршаған ортаны қорғау саласының сарапшысы, доцент Айгүл Нұрланова: «Ашық жерлерде шашылып жатқан қоқыс — бұл тек эстетикалық мәселе емес. Бұл — аурудың таралу қаупі, жер асты суларының ластануы, жәндіктер мен кеміргіштердің өршуі. Бір ластанған аудан бүкіл микрорайонның санитарлық жағдайына кері әсер етеді», — дейді. Оның сөзінше, Шымкент сынды оңтүстік климаты ыстық қалаларда тазалық сақтаудың маңызы одан да артып, гигиеналық тәуекелдер бірнеше есе жоғарылайды.

Статистикалық деректерге жүгінсек, Қазақстан бойынша соңғы үш жылда «Таза Қазақстан» акциясы шеңберінде жалпы алғанда 2 миллионнан астам тонна қалдық жиналды, жүздеген заңсыз қоқыс тастайтын орын жойылды. Тек Шымкент бойынша ғана 2025 жылы жүргізілген рейдтер кезінде 1 200-ден астам бұзушылық тіркеліп, айыппұл жиынтығы 50 миллион теңгеден асты. Биылғы жылдың ағымдағы деректері де алдыңғы жылмен салыстырғанда бұзушылықтардың азаймай отырғанын көрсетеді. Бұл цифрлар — жұмыс жасалмай отыр деген мағынада емес, керісінше, мониторинг күшейген сайын бұрын байқалмай қалып жатқан бұзушылықтар анықтала бастады деген сигнал.

Шымкенттіктердің бұл мәселеге деген көзқарасы бірдей емес. Ықыласбек Оспанов атты тұрғын: «Ауламыздың маңайына жиі бейтаныс адамдар қоқыс тастап кетеді. Полицияның рейдтері маңызды, бірақ камераларды да орнатса, нәтиже жақсырақ болар еді», — дейді. Ал жергілікті кәсіпкер Гүлнара Сейткали бұзушылықтар санының жоғарылығын кейде жеткіліксіз инфрақұрылыммен түсіндіреді: «Қоқыс жәшіктері аз. Адам жәшік таппаса, кейде жол бойына тастауға мәжбүр болады. Ең алдымен контейнерлер санын арттыру керек». Бұл — маңызды байқау. Тазалық мәдениетін тәрбиелеу жауапкершілігі тек азаматтарға емес, қала инфрақұрылымын жоспарлайтын мекемелерге де бірдей жүктелуі тиіс.

Болашақ перспективаларға келер болсақ, Шымкент әкімдігі алдағы жылдары ақылды қалдықтарды басқару жүйесін, яғни сенсорлы қоқыс жәшіктері мен GPS арқылы бақыланатын машиналарды енгізуді жоспарлайды. Бұған қоса, мектептерде экологиялық сауаттылық сабақтарын жандандыру, ауыр бұзушылықтар үшін айыппұл мөлшерін ұлғайту мәселелері де қарастырылуда. Дүниежүзілік тәжірибе дәлелдегендей — Сингапур, Токио, Амстердам сынды қалалар тазалыққа тек заңмен ғана емес, азаматтық мәдениеттің тереңіне сіңген ұжымдық жауапкершілік арқылы қол жеткізді. Қазақстан үшін де бұл жол ұзақ, бірақ бастауы дәл осы сияқты апталық рейдтерден, тіркелген бұзушылықтардан және олардан алынған сабақтан басталады. «Таза Қазақстан» — тек акция емес, ұрпаққа қалдырылатын мирас туралы таңдау.