24 шілде 2026 жыл. Қазақстанда смартфон сатып алу — күнделікті тұрмыстың ажырамас бөлігіне айналды. Елімізде интернет-сауданың қарқынды дамуымен бірге маркетплейстер арқылы техника сатып алу да жылдан жылға артып келеді. Алайда осы ыңғайлы сауда форматы бірқатар азаматтарға үлкен проблема туғызып жүр: верификациядан өтпеген смартфондар нарықта кең таралған, ал мұндай жағдайда сатушылар тұтынушыларға ақшасын қайтарудан бас тартатын болған. Енді бұл мәселеге мемлекет деңгейінде тосқауыл қойылмақ.

Шымкент тұрғыны Темірқанат Шобанның тәжірибесі — мыңдаған қазақстандықтардың бастан өткізген жағдайын дәлдей суреттейді. Ол маркетплейстен жаңа смартфон тапсырыс берді, тауарды уақытында алды, бірақ қуанышы ұзаққа бармады. Телефон верификациядан өтпегені белгілі болды. Сатушыға бірнеше рет хабарласқан Темірқанат «ертең тіркейді, бірнеше күннен кейін шешеді» деген уәдемен алданып жүрді. Ешқандай нәтиже болмаған соң ол тауарды қайтарды. Бөліп төлем жүйесімен сатып алынған болғандықтан, рассрочканы жоюға тура келді. Нәтижесінде ол басқа сатушыдан смартфон сатып алды — және бұл рет телефон верификацияланған күйінде болды. Бұл тарих жай ғана тұтынушының шағымы емес: бұл жүйелі проблеманың айнасы.

Верификация дегеніміз не және неліктен ол маңызды? Абоненттік құрылғының IMEI-коды — оның бірегей сәйкестендіру нөмірі. Қазақстанда телекоммуникациялық нарықты реттеу мақсатында барлық мобильді құрылғылар осы код арқылы тіркелуге тиіс. Верификациядан өтпеген телефон ел ішінде желіге қосылмауы немесе бұғатталуы мүмкін. Сонымен қатар мұндай құрылғылар көбінесе контрабандалық жолмен немесе «сұр» нарық арқылы келеді, салық төленбеген болуы ықтимал. Яғни тұтынушы зиян шегіп қана қоймайды — мемлекет те бюджетке түсуге тиісті кіріснен айырылады. Сарапшылардың бағалауынша, Қазақстандағы смартфон нарығының айтарлықтай бөлігі осы «сұр» импорт арқылы толығып келеді, бұл жыл сайын миллиардтаған теңге салықтың жоғалуына алып келеді.

Жаңа талаптар телекоммуникациялар нарығы мен деректерді өңдеу орталықтарын дамыту туралы заң аясында енгізіледі. Заңға сәйкес, верификациядан өтпеген абоненттік құрылғыларды сату ресми түрде тыйым салынатын болады. Бұдан да маңыздысы — сатып алушы төлем жасаудан бұрын IMEI-кодты тексере алады. Яғни тұтынушы тауар үшін ақша берер алдында оның заңды мәртебесін өз бетінше тексеріп алуға мүмкіндік алады. Жаңа ереже маркетплейстерге де қолданылады — онлайн-сауда алаңдарының сатушылары да осы талаптарды орындауға міндетті болады. Заң ережелері 2026 жылдың тамыз айының соңында күшіне енуі тиіс.

Қостанай облысының «Тұтынушылар құқығын қорғау одағы» қоғамдық ұйымының жетекшісі Ольга Березуцкая жаңа нормаларды оң бағалады. «Тұтынушылар, өкінішке орай, өздері қалаған нәрсені емес, верификацияланбайтын телефондарды сатып алып жататын. Ал сатушы: тауар ашылған, пайдаланылған, тұтынушылық қасиеттері сақталмаған деп айтып, осы негізде алмастыру мен қайтаруды қабылдамайтын», — деді ол. Мамандардың айтуынша, осыған ұқсас жағдайлар Алматы, Астана, Шымкент және басқа ірі қалаларда жиі тіркелген. Тіпті кейбір адамдар сотқа дейін барып, одан да нашар жағдайда шыққан — заңның белгісіздігі тұтынушыны жүйелі түрде ұтылушы тарапқа айналдырып отырған.

Жаңа заңмен бірге тағы бір маңызды мәселе де талқыланып жатыр. Қазіргі таңда мобильді телефондар алмастыруға және қайтаруға жатпайтын тауарлар тізіміне кіреді. Бұл норма тұтынушы мүддесін қорғауды іс жүзінде қиындатады: сатып алынған телефон мәлімделген сипаттамаларға сәйкес болмаса да, сатушы тауарды қайтарудан бас тарта алады. Қоғамдық ұйымдар мен сарапшылар осы мәселені де шешуді талап етіп отыр — мобильді телефондарды аталған тізімнен алып тастауды ұсынып жатыр. Себебі заманауи смартфон — бағасы жоғары, функциясы күрделі, жиі ауыстырылуы мүмкін тауар. Оны кітап немесе тігіс бұйымымен бір қатарда қарастыру уақыт талабына сай келмейді.

Халық арасында жаңа заңның күшіне енуіне деген үміт жоғары. Алайда сарапшылар бірауыздан айтып отырған бір мәселе бар: ережелер қаншалықты жақсы болса да, олардың орындалуын бақылайтын тиімді механизм болмаса, нәтиже жоқ. Маркетплейстер өте үлкен алаң, олардың сатушы санауы жүздеп, мыңдап саналады. Тексеру органдары осынша сатушыны бақылауға қабілетті болуы тиіс, ал жаза шаралары нақты және орындалатын болуы керек. Тұтынушылар одағы бұл мәселеде сандық мониторинг жүйесін енгізуді және тиісті мемлекеттік органдармен тығыз ынтымақтастықты ұсынады.

Ең соңында — жаңа заңның қоғамдық маңызы туралы. Қазіргі уақытта Қазақстанда жыл сайын миллиондаған смартфон сатылады. Бұл нарықта тұтынушы мүддесін қорғау тек жеке адамдардың ақшасын сақтаудан асып түседі — бұл ел экономикасының ашықтығын, салық тәртібін және цифрлық инфрақұрылымның сенімділігін арттырады. Верификация жүйесін нығайту — бұл бір заңның ғана емесі, жалпы цифрлық реттеу саясатының кемелденуінің куәсі. Тұтынушылар енді тек бағасына ғана емес, смартфонның заңды мәртебесіне де назар аударатын болады деп үміттенеміз. Маусым аяқталар алдындағы заң өзгерісі — азаматтардың өміріне тиімді, нарықты тазарту үшін уақытылы және дұрыс қадам.