Биылғы жылдың басынан бері Шымкент тұрғындары телефон алаяқтарының құрбанына айналып, жиынтығы 866 миллион теңгеден астам ақша жоғалтты. 23 шілде 2026 жыл күні тараған мәліметтер бойынша, қала полициясы тіркеген 330 қылмыстық іс пен соттарға жіберілген 148 материал — бұл қалың жұртшылықты алаңдатқан өзекті мәселенің ресми дерегі ғана. Ал нақты шығын мен зардап шеккендердің саны одан да жоғары деп болжануда. Бұл жағдай мемлекеттің цифрлық қауіпсіздік саласындағы жаңа қадамдарды жеделдетуіне тікелей себеп болды.

Телефон алаяқтығы — жаңа құбылыс емес. Алайда соңғы жылдары оның ауқымы мен әдіс-тәсілдері күрт өзгерді. Бұрын алаяқтар негізінен жеке адамдарды нысана алып, олардың аңғалдығына сүйенетін болса, қазір жоғары технологияны пайдаланатын ұйымдасқан топтарға айналды. Жасанды дауыс синтезі, жалған банктік интерфейстер, IP-телефония арқылы нөмірді бүркемелеу — осының барлығы алаяқтарды тиімдірек, ал жәбірленушілерді осалырақ етіп тұр. Тек Шымкент қаласы бойынша ғана өткен жылмен салыстырғанда мұндай қылмыстардың саны он пайызға өскені аталған үрдістің қаншалықты қауіпті бағытта дамып бара жатқанын айқын көрсетеді.

Алаяқтардың ең кең таралған схемасы — банк немесе құқық қорғау органдарының қызметкері ретінде танысу. Шымкент қалалық полиция департаментінің киберқылмыстарға қарсы күрес басқармасының аға жедел өкілетті қызметкері Мақсат Қалыбайұлы бұл туралы нақты мысалдар келтірді: «Қазір алаяқтар жеткізу қызметі, есептегішті ауыстыру, SIM-картаның мерзімі аяқталды деген желеумен хабарласып, SMS-кодты айтуды сұрайды. «Колёса.kz» сайтына көлік сату туралы хабарландыру орналастырған адамдардан SMS-кодты алып, ақшасын ұрлаған жағдайлар да болды». Бұл мысалдар алаяқтардың қарапайым тұрмыстық жағдайларды — тауар сату, жеткізім күту — шебер пайдаланатынын дәлелдейді.

Зерттеу мәліметтері бойынша, зардап шеккендердің басым бөлігі — 30 мен 65 жас аралығындағы тұрғындар. Демек, бұл мәселе тек қарттарға ғана тән емес, орта буын өкілдері де алаяқтардың тұзағына жиі түсіп жатыр. Дегенмен қала тұрғындарының пікірінше, қарттар ерекше қауіп аймағында қалып отыр. Бір тұрғын осы мәселеге назар аударды: «Жастар қазір хабардарырақ. Ал егде адамдар әртүрлі алаяқтық схемалардың құрбанына жиі айналады. Олар үнемі жетілдіріліп отырады. Сондықтан телефон экранындағы осындай белгілер көптеген қарт адамды сақтай алар еді». Бұл пікір цифрлық сауаттылықтың буындар арасындағы алшақтығын айқын сипаттайды.

Осы алаңдаушылыққа жауап ретінде мемлекет бірқатар заңнамалық және технологиялық шаралар қабылдады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 19 маусымда байланыс және цифрландыру мәселелері бойынша заңға қол қойды. Оның негізгі нормалары 20 тамызда күшіне енеді. Заң аясында «Киберқалқан Қазахстан» жобасы іске қосылуда. Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрінің орынбасары Досжан Мусалиев жаңа маркировка жүйесінің жұмыс принципін түсіндірді: «Абонент ресми қоңырауды алаяқтықтан ажырата алуы үшін мұндай шақырулар арнайы белгіленеді. Мысалы, қоңырау банктен немесе қызмет көрсететін басқа ұйымдан келсе, телефон экранында тиісті белгі шығады». Бұл технология жалған нөмірлер мен ұйымдар атынан жасалатын алдауды едәуір қиындатады деп күтілуде.

Жаңа заңның тағы бір маңызды нормасы — интернет-телефония қызметін тек лицензиялы операторлар ғана көрсете алады. Бұрын кез келген тарап IP-телефония арқылы кез келген нөмірді жасанды түрде бүркемелеп қоңырау шала алатын болса, енді бұл мүмкіндік айтарлықтай шектеледі. Сонымен қатар қосымша ақылы байланыс қызметтерін қосу абоненттің екі сатылы растауынан өткеннен кейін ғана мүмкін болады. Операторлар антифрод-жүйелерін енгізіп, күдікті қоңырауларды анықтап, бұғаттайтын болады. Бұл кешенді шаралар алаяқтардың қолданатын негізгі техникалық құралдарын жоюға бағытталған.

Қала тұрғындары жаңа жүйені жалпы жақсы қабылдауда. Бір шымкенттік тұрғын өз пікірін осылай білдірді: «Менімен мұндай жағдай болған жоқ. Бірақ үлкен апаларым алаяқтарға тап болды. ЖСН немесе басқа деректерді айтуды сұрады. Осындай жүйе шынымен де көмектеседі деп ойлаймын». Тағы бір тұрғын алдын ала сақтандыру шараларын өзі де қабылдап жүргенін айтты: «Жалақы аламыз, пайдаланамыз. Бірақ ірі соммаларды бірден балаларымның шотына аударамын. Олар мұндай мәселелерде сауаттырақ». Бұл мысалдар жаңа технологиялық шаралармен қатар отбасылық ынтымақтастық пен ұрпақаралық сенімнің де маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.

Алайда мамандар жаңа шаралардың шешімнің бір бөлігі ғана екенін ескертуде. Алаяқтар қашанда жаңа технологияларға бейімделіп, схемаларын жетілдіріп отырады. Сондықтан заңнамалық және техникалық шаралармен бірге халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру да бірдей маңызды. Мектептерде, зейнеткерлер үйлерінде, ауылдық жерлерде жүргізілетін ақпараттандыру шаралары, банктердің клиенттерімен жүргізетін профилактикалық жұмысы — осының барлығы бірлесе жүргізілгенде ғана нәтиже беруі мүмкін. «Киберқалқан Қазахстан» жобасы дұрыс бастама, бірақ оның тиімділігі оны іске асыратын мамандардың жауапкершілігі мен жалпы халықтың хабардарлығына тікелей байланысты болмақ. Цифрлық қауіпсіздік — бұл бір мемлекеттік шара емес, үздіксіз жүргізілетін жұмыс.