24 шілде 2026 жыл күні Шымкент қаласында интернет-алаяқтыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі Үйлестіру кеңесінің кезектен тыс отырысы өтті. Шымкент қаласының прокуроры Елдос Сағиевтің төрағалығымен өткен бұл жиын — желілік қылмыстың алдын алу жүйесін түбегейлі жаңарту бағытындағы маңызды қадам болды. Отырысқа полиция, прокуратура, қаржылық барлау агенттігінің өкілдері, сондай-ақ екінші деңгейлі банктердің, байланыс операторларының және мемлекеттік органдардың жауапты тұлғалары қатысты.

Соңғы жылдары Қазақстанда интернет-алаяқтықтың ауқымы күрт өсті. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, 2025 жылы желілік алаяқтық фактілері бойынша тіркелген қылмыстар саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға артты. Тек Шымкент қаласының өзінде ғана мың адамнан астам азамат алаяқтар қолынан зардап шекті, ал жалпы материалдық шығын жүз миллион теңгеден асып кетті. Бұл сандар жай ғана статистика емес — нақты адамдардың бүлінген тағдырлары, жоғалған жинақтары және ұрланған болашағы. Жағдайдың осындай ауырлығы Үйлестіру кеңесінің алдына аса жауапты міндеттер қойып отыр.

Отырыста сөз алған прокурор Елдос Сағиев алаяқтыққа қарсы тиімді жұмыс жүргізу үшін ведомствоаралық байланысты сапалы жаңа деңгейге көтеру керектігін атап өтті. «Бүгінгі алаяқтар — жоғары технологиялы қылмыскерлер. Олар жасанды интеллект пен дипфейк технологияларын пайдаланады, телефон нөмірлерін жасырады, шет елдердегі серверлер арқылы жұмыс істейді. Осы қиын жағдайда бізге де заманауи тәсілдер керек, ал бұл тек бірлескен күш-жігермен ғана мүмкін болады», — деді ол. Прокурордың бұл сөздері жиынға қатысқандардың арасында тірі жауап тапты: банктер мен байланыс операторлары өздерінің техникалық мүмкіндіктерін тиісті органдармен бөлісуге дайын екендіктерін білдірді.

Жиында талқыланған негізгі мәселелердің бірі — күдікті қаржылық операцияларды уақытылы анықтау және бұғаттау тетігін жетілдіру болды. Банктер тарапынан жасанды интеллект негізінде жұмыс істейтін алаяқтық мониторинг жүйелерін енгізу тәжірибесі ұсынылды. Осы жүйелер транзакциялардың үлгісін талдай отырып, ауытқуларды бірнеше секунд ішінде анықтай алады. Мысалы, бір банктің өкілі келтірген деректерге сәйкес, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында осындай жүйенің арқасында 47 миллион теңгеден астам сомаға күдікті операциялар уақытында тоқтатылды. Байланыс операторлары да алаяқтық мақсатта пайдаланылатын нөмірлерді бұғаттау жұмыстарын жүйелі жүргізіп келе жатқандарын хабарлады.

Кеңес барысында азаматтарды ақпараттандыру мен сандық сауаттылықты арттыру мәселесі де жеке талқыланды. Алаяқтардың ең жиі жасайтын амалдары — «банк қызметкерін» немесе «полиция офицерін» бейнелеу, жалған инвестициялық платформалар ұсыну, лотерея ұтыстары туралы хабарламалар жіберу. Мамандардың пікірінше, осы схемалардың бәрі адамдардың ашкөздік, қорқыныш немесе асығыс шешім қабылдау психологиясын пайдаланады. Сондықтан ақпараттық алдын алу жұмысын мектептерде, зейнеткерлер арасында және ауылдық жерлерде ерекше белсенді жүргізу қажеттігі атап өтілді. Жақын арада мемлекеттік органдар мен банктердің бірлескен «Абай бол!» атты ақпараттық науқаны іске қосылатыны жарияланды.

Отырыс барысында халықаралық тәжірибеге де назар аударылды. Сингапур, Эстония және Оңтүстік Корея сияқты елдерде интернет-алаяқтыққа қарсы мемлекет, банк секторы және телекоммуникация компаниялары арасындағы үшжақты ынтымақтастық модельдері табысты нәтиже берді. Атап айтқанда, Сингапурда 2023 жылы енгізілген «Shared Responsibility Framework» аясында алаяқтықтан туындаған шығындарды банктер мен операторлар арасында бөлу тетігі іске асырылды, бұл жауапкершілікті арттырып, алдын алу жұмыстарын едәуір жандандырды. Қазақстанда да осыған ұқсас тәжірибені бейімдеп қолдануға болады деген ұсыныс айтылды.

Үйлестіру кеңесінің қорытындысы бойынша нақты нәтижелерге қол жеткізілді. Барлық мүдделі органдарға анық мерзімдермен міндеттер берілді: полиция интернет-алаяқтыққа арналған арнайы жедел топ құрады, банктер күдікті транзакциялар туралы хабарлаудың автоматтандырылған жүйесін жетілдіреді, байланыс операторлары жалған нөмірлерді анықтаудың техникалық мүмкіндіктерін кеңейтеді. Сондай-ақ тоқсан сайын жиын өткізіп, атқарылған жұмыстарға есеп берілетіні туралы шешім қабылданды. Аталған шаралардың жиынтығы Шымкентті интернет-алаяқтыққа қарсы тиімді жұмыс жасайтын үлгілі қалаға айналдыруға негіз жасайды.

Шымкенттегі бұл бастама жалпыреспубликалық маңызға ие. Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы аймақтардағы ұқсас үйлестіру кеңестерінің жұмысын жандандыру туралы нұсқаулар берген. Сарапшылардың пікірінше, желілік алаяқтыққа қарсы күрестің тиімділігі — бұл ұлттық қауіпсіздіктің ажырамас бөлігі. Азаматтардың сандық кеңістікке деген сенімін нығайту мемлекеттің абыройын арттырып қана қоймай, инвестициялық ортаны жақсартуға да оң ықпал етеді. Шымкент прокуратурасының осы бастамасы — цифрлық Қазақстан стратегиясының алдын алу бөлігін нақты іс-қимылға айналдырудың жарқын үлгісі.