Заманауи технологиялар дамыған сайын, онлайн алаяқтықтың да жаңа түрлері күн санап өсіп келеді. Бүгінгі таңда интернет кеңістігі — тек мүмкіндіктер алаңы ғана емес, сонымен бірге алаяқтар мен зиянкестер үшін де қолайлы ортаға айналып отыр. Осы қауіпті жағдайды ескере отырып, Шымкент қаласының Цифрландыру басқармасы 11 қыркүйек 2026 жылы Орталық Азия инновациялық университетінде студенттерге арналған маңызды ақпараттық кездесу өткізді. Кездесу қыркүйек айының Кибермәдениет айы ретінде белгіленуіне орай ұйымдастырылды және жастар арасында цифрлық сауаттылықты арттырудың жаңа кезеңін бастады.
Бұл шара — кездейсоқ ұйымдастырылған жиын емес. Соңғы бірнеше жылда Қазақстанда киберқылмыс деңгейі айтарлықтай өсті. Ішкі істер министрлігінің мәліметтеріне сүйенсек, 2024–2025 жылдары тіркелген интернет алаяқтық оқиғаларының саны алдыңғы кезеңмен салыстырғанда 40 пайыздан астамға артты. Жәбірленушілердің басым бөлігі — жас адамдар, студенттер мен жаңадан жұмыс бастаған мамандар. Олар жалған инвестициялық жобаларға, фишинг хабарламаларына және әлеуметтік инженерия тәсілдеріне жиі алданып қалады. Дәл осы себеппен мемлекеттік органдардың жастармен жүргізетін алдын алу жұмысы бүгінгі күнде ерекше маңызға ие болып отыр.
Кездесуді ашқан Шымкент қаласы Цифрландыру басқармасы басшысының орынбасары Нұрлан Сейітов студенттерге интернет кеңістігіндегі негізгі қауіп-қатер түрлері туралы егжей-тегжейлі баяндады. Ол жеке деректерді қорғаудың маңыздылығын, парольдерді дұрыс жасау ережелерін және екі сатылы аутентификация жүйесін пайдаланудың тиімділігін атап өтті. "Бүгінгі жастар — ертеңгі ел болашағы. Олардың цифрлық сауаттылығы жоғары болса, тұтас қоғамның қорғанысы да берік болады. Бір алданған жас адам — тек жеке шығын емес, бұл отбасы мен ортаның да жарасы", — деді Сейітов. Оның сөзі аудитория арасында жылы қабылданды, студенттер белсенді сұрақтар қойып, нақтылауларды сұрады.
Кездесудің ерекше назар аударған бөлігі — полиция департаментінің киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасы мамандарының баяндамасы болды. Майор Айгүл Бекова интернет алаяқтығының ең кең таралған түрлерін — фишинг, вишинг, скам-сайттар, жалған ұтыс хабарламалары және онлайн сауда алаяқтығын — нақты мысалдар арқылы түсіндірді. "Алаяқтар психологиялық қысым жасап, адамды асығыс шешім қабылдатуға тырысады. Егер сізге телефон арқылы немесе хабарлама арқылы бірдеңені дереу жасауды талап етсе — бұл алаяқтықтың бірінші белгісі", — деп ескертті майор Бекова. Ол студенттерге арналған арнайы ереже тізімін де таратып берді: таныс емес сілтемелерді баспау, банктік деректерді ешкімге хабарламау, күдікті хабарламаларды жедел полицияға жіберу.
Шымкент — Қазақстанның ең ірі үшінші қаласы. Миллионнан астам тұрғыны бар бұл мегаполисте жастар үлесі өте жоғары. Орталық Азия инновациялық университеті сияқты жоғары оқу орындарында он мыңдаған студент білім алады. Осы үлкен жастар аудиториясының цифрлық сауаттылығын арттыру — тек қалалық міндет қана емес, жалпыұлттық басымдылыққа айналып отыр. Шымкентте өткізілген бұл шара — Қазақстандағы ірі қалаларда жүргізілетін ұқсас акциялардың бір буыны. Астана мен Алматыда да қыркүйек айы бойы киберқауіпсіздікке арналған шаралар жоспарланған.
Кездесуге қатысқан студенттер де өз пікірлерін білдіруден тартынбады. Компьютерлік ғылымдар мамандығының үшінші курс студенті Данияр Әбілов: "Мен өзімді техникалық сауатты деп есептейтінмін, бірақ бүгін жаңа нәрселер білдім. Мысалы, смартфондағы қосымшалардың рұқсат сұраулары арқылы да жеке деректерді ұрлауға болатынын бұрын жете білмегем", — деп мойындады. Экономика факультетінің студенткесі Зарина Омарова: "Менің таныстарымның бірі жалған инвестиция сайтына алданып, айтарлықтай ақша жоғалтты. Егер мұндай кездесулер бұрыннан болса, ол сақтанар еді. Бұл шаралардың маңызы зор", — деді.
Сарапшылардың бағалауынша, киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру — бір рет өткізілген дәрістермен шектеліп қалмауы тиіс. Цифрлық сауаттылық — үздіксіз процесс. Алаяқтар өз тәсілдерін үнемі жетілдіріп, жаңа технологияларды пайдалана отырып жүреді. Сондықтан мемлекеттік органдар мен университеттер бірлесіп, тұрақты оқу бағдарламаларын, онлайн-курстарды және практикалық симуляциялық жаттығуларды іске қосуы қажет. Кейбір елдерде, мысалы Эстония мен Финляндияда, киберқауіпсіздік негіздері мектеп бағдарламасына енгізілген. Қазақстан да осы бағытта қадамдар жасай бастады — жалпы білім беру мектептерінде ақпараттық қауіпсіздік тақырыптары информатика пәніне кіріктірілуде.
Болашаққа қарасақ, Шымкенттегі бұл кездесу — қалада ұйымдастырылатын киберқауіпсіздік шараларының тізбегіндегі алғашқы үлкен қадам. Цифрландыру басқармасы жыл соңына дейін қаланың барлық жоғары оқу орындарын, колледждері мен жалпы білім беретін мектептерін қамтитын кешенді бағдарламаны іске асыруды жоспарлап отыр. "Киберқылмыспен күрес — тек полиция мен мемлекеттің жауапкершілігі емес. Бұл — қоғамның, ата-аналардың, мұғалімдердің және ең бастысы жастардың өз міндеті. Сауатты, сақ болған азамат — ең берік қорғаныш", — деп қорытты Цифрландыру басқармасының өкілі. Цифрлық кеңістікте қауіпсіздікті қамтамасыз ету — ертеңгі Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін нығайтудың ажырамас бөлігіне айналып отыр.