2026 жылдың 12 қыркүйегінде Қазақстан бойынша құқық қорғау органдары мен банк мекемелері халыққа арналған ортақ ескерту таратты: интернет-алаяқтықтың жаңа, күрделі түрлері елімізде кеңінен өрістеп барады. Алаяқтар өздерін полиция, прокуратура, Ұлттық банк немесе басқа да мемлекеттік құрылымдардың қызметкерлері ретінде таныстырып, азаматтарға телефон арқылы қоңырау шалып, жеке және қаржылық деректерін иемденуге тырысуда. Бұл мәселе бүгінгі таңда Қазақстан қоғамы үшін аса өзекті болып отыр.
Телефондық алаяқтықтың тарихы ел тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан-ақ басталса да, оның нысандары мен әдістері жылдан жылға күрделене түсті. Бастапқыда алаяқтар жай ғана «лотереяда ұтып алдыңыз» немесе «сіздің туысыңыз апатқа ұшырады» деген жалған хабарлармен адамдарды алдаған болатын. Алайда технологияның дамуымен бірге олардың тактикасы да жетілді. Соңғы бірнеше жылда, әсіресе 2022–2025 жылдар аралығында, «социальдық инженерия» деп аталатын психологиялық манипуляция тәсілдері кеңінен қолданылып, алаяқтар мемлекеттік қызметкерлер рөлін ойнауға көшті. Бұл тактика аса тиімді болып шықты, өйткені адамдардың билік өкілдеріне деген сенімін пайдаланады.
Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Ішкі істер министрлігінің деректеріне сүйенсек, 2025 жылы ғана елімізде телефондық алаяқтықтан зардап шеккен азаматтардың саны 47 мың адамнан асты. Жалпы залал мөлшері 28 миллиард теңгеден асқан. Бұл — алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға өсім. Сарапшылардың пікірінше, нақты сан одан да жоғары болуы мүмкін, өйткені көптеген жәбірленушілер ұяты мен намысы кедергі болғандықтан немесе жағдайдың бекерге кетуіне деген үмітпен шағымданбай қалады. Алматы мен Астана қалалары ең көп зардап шеккен аймақтар қатарында аталады. «Біз сандарды көріп, шынымен алаңдаймыз. Алаяқтар нағыз кәсіпқойларға айналды: олардың жалған байланыс орталықтары, нұсқаулықтары, тіпті жаттығу сабақтары бар», — дейді киберқылмыс бойынша сарапшы, Алматы криминалистика институтының аға ғылыми қызметкері Дәурен Сейітов.
Заманауи телефондық алаяқтардың жұмыс схемасы өте жетілдірілген. Алдымен олар жәбірленушінің дербес деректерін — толық аты-жөнін, туған күнін, мекенжайын, тіпті жақын туысқандарының есімдерін — алдын ала анықтап алады. Бұл ақпарат ашық әлеуметтік желілерден, бұрын сыртқа шыққан дерекқорлардан немесе «қара нарықта» сатылатын деректер пакеттерінен алынады. Осыдан кейін алаяқ өзін полиция немесе прокуратура қызметкері ретінде таныстырып, адамды белгілі бір іске «куә» немесе «күдікті» ретінде атайды. Психологиялық қысым арқылы жәбірленушіні дүрбелеңге салған соң, олар банк картасының деректерін немесе SMS-кодты сұрайды. «Мені де осылай алдады. Телефон шалған адам менің жұмыс орнымды, тіпті бастығымның атын да білді. Мен оның шынымен полиция екеніне сенімді болдым», — деп бөліседі 43 жастағы Астана тұрғыны Айгүл Нұрмағамбетова.
Мемлекеттік органдар мен банктер бұл мәселеге бей-жай қарамай, бірқатар шараларды жүзеге асырып жатыр. Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі барлық екінші деңгейлі банктерге клиенттерге хабарлама жіберуді міндеттеді. «Халық банкі», «Kaspi банкі», «Forte банкі» сияқты ірі қаржы мекемелері мобильді қосымшаларына арнайы ескерту жүйелерін енгізді. Атап айтқанда, егер клиент SMS-кодты үшінші тұлғаға жіберуге немесе экранды бөлісуге ұмтылса, жүйе дереу ескерту береді. Полиция департаменттері аудандық деңгейде профилактикалық жиындар өткізіп, халыққа түсіндіру жұмыстарын жүргізуде. Ішкі істер министрлігінің өкілі полковник Серік Ахметов: «Бізде алаяқтарды анықтауға арналған арнайы топтар жұмыс істейді. Биылғы жылдың алғашқы жарты жылдығында ғана 600-ден астам қылмыскер ұсталды», — деп мәлімдеді.
Халықаралық тәжірибеге жүгінсек, бұл мәселе тек Қазақстанға ғана тән емес. Ресей, Украина, Өзбекстан сияқты посткеңестік елдерде де телефондық алаяқтық аса кең таралған. Батыс Еуропа мен АҚШ-та да осындай қылмыстар жиілеп кеткен, алайда ол елдерде екі факторлы аутентификацияны кеңінен қолдану мен цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейі залалды едәуір төмендетіп отыр. Эксперттердің пікірінше, Қазақстанда цифрлық сауаттылықты арттыруға бағытталған мемлекеттік бағдарламалардың жандандырылуы бұл мәселені шешудің негізгі жолдарының бірі болып табылады. «Технологиялық шешімдер маңызды, бірақ олар жеткіліксіз. Ең басты қару — адамның өз сана-сезімі мен ақпараттылығы», — дейді Назарбаев Университетінің киберқауіпсіздік зерттеушісі Жансая Қалиева.
Болашаққа қарасақ, жасанды интеллект пен дауыс клондау технологияларының дамуы алаяқтықтың жаңа толқынын тудыруы мүмкін. Сарапшылар бірнеше жылдан кейін алаяқтардың жақын туысқанның немесе танысының дауысын дәл еліктеп, адамдарды одан да оңай алдай алатынын ескертеді. Осы себептен азаматтарға бірқатар қарапайым ережелерді берік ұстану ұсынылады: бейтаныс адамдарға ешқашан SMS-кодтарды хабарламаңыз; банк картасының нөмірін, CVV-кодын үшінші тұлғаларға бермеңіз; күмәнді сілтемелерге өтпеңіз; өзін полиция немесе банк қызметкері деп таныстырған адаммен сөйлесуді тоқтатып, сол мекеменің ресми нөміріне өзіңіз қоңырау шалыңыз. Ең бастысы — осы ақпаратты өзіңізбен ғана шектелмей, жасы үлкен ата-анаңызға, туыстарыңыз бен достарыңызға да жеткізіңіз, өйткені алаяқтардың ең жиі нысанасына айналатыны — хабардар емес, қорғансыз азаматтар.