Қыркүйек айы Қазақстанда Кибермәдениет айы ретінде белгіленген. Осы маңызды кезеңде, 16 қыркүйек 2026 жылы, Шымкент қаласының Цифрландыру басқармасы №89 IT мектеп-лицейінде оқушылар мен педагогтарға арналған ақпараттық-түсіндіру шарасын өткізді. Бұл іс-шара жай ғана формалды кездесу емес — бүкіл елде жеделдеп өсіп келе жатқан киберқылмыс толқынына қарсы жүйелі жауап берудің бір буыны болып табылады.

Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы, халқы миллионнан асып, жастар үлесі ерекше жоғары аймақ. Соңғы бірнеше жылда республика бойынша интернет алаяқтығы мен кибершабуылдардың саны күрт өскені статистикада айқын көрінеді. Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Цифрлық даму министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы ғана елімізде тіркелген кибер инциденттердің саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 40 пайызға артты. Зардап шеккендердің едәуір бөлігі — 14 пен 25 жас аралығындағы жастар мен студенттер. Бұл сандар Шымкент Цифрландыру басқармасының мұндай шаралар өткізуіне негізгі дәлел болып отыр.

Іс-шараға №89 IT мектеп-лицейінің жоғары сынып оқушылары, пән мұғалімдері және мектептің басшылық құрамы қатысты. Шымкент қаласы Цифрландыру басқармасы басшысының орынбасары Ернұр Қырғызбаев кездесуді ашып, аудиторияға цифрлық гигиена мен жеке деректерді қорғаудың бүгінгі таңдағы маңыздылығы туралы толық баяндама жасады. «Біз балаларымызды жол жүру ережелеріне үйретеміз, өрттен сақтануды үйретеміз. Дәл солай интернет кеңістігінде де ережелер бар, және бұл ережелерді білмеу — өмірлік қауіп», — деді ол оқушыларға. Қырғызбаев сонымен бірге фишинг шабуылдары, жалған веб-сайттар мен алаяқтық сілтемелерді тануды үйрететін нақты мысалдармен баяндамасын толықтырды. Оның айтуынша, бүгінгі алаяқтар жоғары деңгейдегі технологияларды қолданатындықтан, тіпті ересек адамдар да олардың тұзағына оңай түсіп қалады.

Кездесудің ең маңызды бөліктерінің бірі — Шымкент қаласы Полиция департаменті Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының жедел уәкілі, полиция капитаны Бахытжан Турсунбаевич Бекбаевтың сөзі болды. Ол оқушыларға тікелей сандар мен нақты жағдайлар арқылы жеткізуді жөн санады. «Биылғы жылдың басынан бері Шымкент бойынша ғана интернет алаяқтығы бойынша 1200-ден астам арыз тіркелді. Олардың басым көпшілігі — жастар, студенттер. Ең жиі кездесетін схема — әлеуметтік желілер арқылы жалған ұтыс туралы хабарлама жіберіп, адамды өз деректерін беруге мәжбүр ету», — деп баса айтты капитан Бекбаев. Ол сонымен бірге фишингтің ең жаңа түрлері туралы, оның ішінде мессенджерлер арқылы жіберілетін зиянды сілтемелер мен банктік қолданбаларды еліктеуші алаяқтық бағдарламалар жайлы толық мәлімет берді.

Жастардың киберқауіпсіздік мәселелеріне деген қызығушылығы мен хабардарлығы бүгінгі уақытта бұрынғыдан да өзекті. Дүниежүзілік деңгейде кибершабуылдардан болатын жылдық шығын 8 триллион АҚШ долларынан асып кетті деп есептеледі. Қазақстанда «электрондық үкімет» жүйесі кеңейіп, цифрлық қызметтер тереңдеп енгізілген сайын, азаматтардың жеке деректері де кибершабуылдың нысанасына айналу қаупі арта түсуде. Мамандардың бағалауынша, деректер ағып кетуінің 90 пайызы адам факторынан, яғни хабардарсыздық пен немқұрайлылықтан туындайды. Міне, осы себепті мектеп қабырғасынан бастап цифрлық сауаттылықты қалыптастыру — мемлекеттік саясаттың басым бағыты болуы тиіс.

Іс-шара сұрақ-жауап сессиясымен жалғасты. Оқушылардың белсенділігі ерекше назар аударды — жас буын цифрлық қауіпсіздік мәселелеріне немқұрайлы емес екені айқын байқалды. «Менің бір достым жалған ұтыс хабарламасына сеніп, банктік деректерін жіберіп алды. Содан бері біз мұндай хабарламаларды мүлде ашпаймыз, бірақ оларды қалай 100 пайыз анықтауға болады?» — деген сұрақты он бірінші сынып оқушысы Айгерім Нұрланова қойды. Бұған полиция капитаны жасыл қоңырау иконасы, белгісіз жіберуші, асығыс сілтемелер сияқты «қызыл жалауларды» жіті байқауды ескертіп, нақты алгоритм ұсынды. Мұғалімдер де бей-жай қалмады — пән мұғалімдерінің бірі мектеп ішіндегі желі қауіпсіздігін жақсарту бойынша ұсыныстар айтып, техникалық шараларды жүзеге асыру мүмкіндіктерін сұрады.

Бұл шара Шымкент үшін жаңалық емес. Цифрландыру басқармасы Кибермәдениет айы аясында қала бойынша ондаған мектеп пен жоғары оқу орындарында ұқсас іс-шаралар өткізіп жатыр. Дегенмен №89 IT мектеп-лицейі цифрлық білім беруге бейімделген мамандандырылған мекеме ретінде бұл кездесуге ерекше мән берді. Мектеп директоры Сәуле Жақсыбекова іс-шараны жоғары бағалап, мұндай ынтымақтастықтың жалғасуын қолдайтынын мәлімдеді. «Бізге тек бір рет түсіндіру жеткіліксіз. Киберқауіпсіздік — тұрақты білім беру процесі болуы керек, тіпті оқу бағдарламасының міндетті бөлігіне айналуы тиіс», — деді ол.

Шымкенттегі бұл тәжірибе бүкіл Қазақстан үшін үлгі бола алады. Мемлекет пен білім беру мекемелерінің, сонымен бірге құқық қорғау органдарының бірлесе іс-қимыл жасауы — киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастырудың ең тиімді жолы. Балаларға компьютер мен смартфонды пайдалану ережелерін үйрету, алаяқтарды танып, дер кезінде іс-қимыл жасауды меңгерту — бұл ертеңгі цифрлық Қазақстанның іргетасы. Кибермәдениет айы аяқталса да, қауіпсіз интернет жолындағы жұмыс тоқтамайды — бұл ортақ жауапкершілік, ортақ міндет.