2026 жылдың 19 қыркүйегінде Шымкент қаласының Жол-көлік колледжінде ерекше бір кездесу өтті. Цифрландыру басқармасы, «Әділет» партиясының қалалық филиалы және Шымкент қаласының Полиция департаменті бірлесе отырып ұйымдастырған бұл іс-шарада кибералаяқтық, жеке деректерді қорғау, желідегі қауіпсіздік ережелері және киберқылмыстың алдын алу мәселелері жан-жақты талқыланды. Студенттік аудитория алдында сарапшылар, құқық қорғау органдарының өкілдері және мемлекеттік басқару мамандары сөз сөйлеп, жастарды цифрлық дүниенің жасырын қауіптерімен таныстырды.

Бүгінде Қазақстанда интернет пайдаланушылардың саны 14 миллионнан асып отыр. Олардың едәуір бөлігін дәл осындай колледж студенттері — 16 мен 22 жас аралығындағы жастар құрайды. Ұлттық киберқауіпсіздік орталығының деректері бойынша, 2025 жылы ғана еліміздің азаматтары кибералаяқтыққа байланысты 4,7 миллиард теңгеден астам шығын шекті. Бұл цифр бір жыл бұрынғы көрсеткішпен салыстырғанда 30 пайызға өсті. Шымкент — халқы жағынан Қазақстанның ең ірі үш қаласының бірі болғандықтан, осы мәселе мегаполис тұрғындары үшін аса өзекті болып саналады. Жастар арасында кибералаяқтықтың жертілері болу қаупі ересектермен салыстырғанда 1,5 есе жоғары екендігі мамандар тарапынан бірнеше рет атап өтілген.

Кездесуді ашқан Шымкент қаласының Цифрландыру басқармасының өкілі Дәурен Сейтқали студенттерге мынадай сөздер арнады: «Біз бүгін сіздермен тек ережелер жайлы сөйлеспейміз. Біз цифрлық сауаттылықты — болашақ маман ретінде сіздің ең маңызды қаруыңызды — бірге қалыптастырғымыз келеді. Өйткені кибершабуылдар мен алаяқтық схемалар күн сайын күрделене түсуде, ал олардың негізгі нысанасы — тәжірибесі аздау жастар.» Оның сөзінше, Шымкент қаласында өткен жылы тіркелген киберқылмыс оқиғаларының 40 пайызы 18 мен 28 жас аралығындағы жастарды қамтыған. Бұл статистика залда отырған студенттерді елең еткізді.

«Әділет» партиясының қалалық филиалы жетекшісі Айгүл Нұрмаханова өз кезегінде цифрлық заңнама мен азаматтық жауапкершілік мәселесіне тоқталды. «Киберқауіпсіздік — бұл тек мемлекеттің немесе арнайы органдардың ісі емес. Бұл — әрбір азаматтың жеке жауапкершілігі. Өзіңіздің деректеріңізді қорғауды үйренбесеңіз, ешкім де сіздің орныңызға мұны жасай алмайды», — деді ол. Партия өкілі сондай-ақ жеке деректерді желіде бөлісудің заңды салдарлары туралы, атап айтқанда «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Қазақстан Республикасының заңы шеңберіндегі азаматтардың құқықтары мен міндеттері жөнінде толық ақпарат берді.

Шымкент Полиция департаментінің киберқылмыспен күрес бөлімінің аға инспекторы Серік Байжанов кездесудің ең күтілген шешен сөйлеушісі болды. Ол нақты мысалдарды тізімдей отырып, алаяқтардың жиі қолданатын тәсілдеріне — фишингке, вишингке, смишингке және жалған инвестициялық платформаларға — қатысты нақты деректер келтірді. «Биылғы жылдың бірінші жартыжылдығында Шымкентте 1 200-ден астам киберқылмыс оқиғасы тіркелді. Оның 60 пайызы телефон алаяқтығы арқылы жасалған. Айта кетейін: алаяқтар банк қызметкерін, полиция офицерін, тіпті туысыңызды елтітіп сөйлеседі», — деп ескертті инспектор. Ол студенттерге екі факторлы аутентификацияны міндетті түрде қосуды, таныс емес сілтемелерге баспауды және жеке банк деректерін ешкімге хабарламауды ерекше тапсырды.

Кездесуге қатысқан студенттердің реакциясы жоғары белсенділігімен ерекшеленді. Бірінші курс студенті Жасмин Қоңыратбаева: «Мен бұрын смс-тегі сілтемелерге бірнеше рет кіргенімді мойындаймын. Бүгін ғана олардың қаншалықты қауіпті екенін толық түсіндім. Бұл ақпарат маған бұрын да керек болатын», — деп жауап берді. Тағы бір студент, Тимур Ахметов, сарапшылармен бірге жалған сайттарды анықтаудың жолдары туралы интерактивті талқылауға қатысты. Мұндай тікелей диалог форматы дәстүрлі дәрістен әлдеқайда тиімді деп бағаланды.

Мамандар осындай профилактикалық кездесулердің тарихына үңілсек, Қазақстанда ұқсас бағдарламалар 2018 жылдан бастап жүйелі түрде жүргізіле бастағанын байқаймыз. Алайда 2024–2025 жылдардағы жаппай цифрландыру науқаны, электрондық үкімет қызметтерінің кеңеюі және жасанды интеллект негізіндегі алаяқтық схемалардың пайда болуы бұл жұмысты мүлдем жаңа деңгейге шығаруды талап етті. Сарапшылар «deepfake» технологиясын пайдаланған алаяқтардың Қазақстанда да іс-әрекет жасай бастағанын, мұның ерекше қауіп төндіретінін атап өтті.

Болашақ перспективалар туралы айтқанда, ұйымдастырушылар бұл кездесудің бірреттік іс-шара болып қалмайтынын мәлім етті. Цифрландыру басқармасы мен «Әділет» партиясының ынтымақтастығы шеңберінде алдағы оқу жылында Шымкенттің барлық орта және жоғары оқу орындарында ұқсас семинарлар өткізу жоспарлануда. Полиция департаменті жастар арасында цифрлық гигиена дағдысын қалыптастыруға арналған арнайы мобильді қосымшаны да әзірлеп жатқанын хабарлады. Бұл қосымша оқушыларға нақты алаяқтық схемаларды анықтауға арналған интерактивті сынақтарды, жаңа қауіптер туралы хабарламаларды және жедел кеңес алу мүмкіндігін ұсынбақ. Жол-көлік колледжінде өткен бүгінгі кездесу — заман талабынан туындаған, жастарды цифрлық дүниенің қауіп-қатерлерінен сауаттылықпен қорғауға бағытталған маңызды қадам екені сөзсіз.