Қазіргі заманда интернет пен цифрлық технологиялардың адам өміріне тереңдеп ену үрдісі жылдан жылға қарқынды өсіп келеді. Онлайн-қызметтер, электрондық төлемдер, әлеуметтік желілер және мемлекеттік цифрлық платформалар тұрғындардың күнделікті тіршілігінің ажырамас бөлігіне айналды. Алайда бұл жаңа мүмкіндіктермен бірге елеулі қатерлер де туындауда. 19 қыркүйек 2026 жылы Шымкент қаласында өткен «Киберқауіпсіздік күні: цифрлық гигиена және деректерді қорғау технологиялары» атты форум-семинар осы мәселені қоғамдық деңгейде талқылаудың маңызды алаңына айналды.

Жиынды ұйымдастырған Шымкент қала әкімдігі мен қалалық Цифрландыру басқармасы бұл бастаманы кездейсоқ жүзеге асырған жоқ. Соңғы бірнеше жылда Қазақстан бойынша интернет-алаяқтық фактілерінің саны күрт өскені ресми статистикамен расталып отыр. Ұлттық киберқауіпсіздік орталығының мәліметтері бойынша, 2025 жылы елімізде тіркелген киберқылмыс оқиғаларының саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға артқан. Жалған сайттар, фишингтік хаттар, телефон алаяқтығы және жеке деректерді ұрлау схемалары азаматтарға жыл сайын миллиардтаған теңгелік шығын келтіруде. Бұл жағдайда тұрғындардың цифрлық сауаттылығын арттыру мемлекеттің басым міндеттерінің бірі болып табылады.

Форум-семинарға мемлекеттік органдардың өкілдері, жергілікті атқарушы органдардың қызметкерлері, IT-саласының мамандары және осы бағытта білім алып жатқан жастар мен студенттер қатысты. Шара барысында кибергигиена, деректерді қорғау, желідегі қауіпсіз мінез-құлық ережелері сияқты өзекті тақырыптар жан-жақты қарастырылды. «Бізге қажет нәрсе — жай ғана заңдар мен техникалық шешімдер емес, ең алдымен адамдардың өзін-өзі қорғай алатындай санасын қалыптастыру. Цифрлық гигиена — бұл жаңа заман мәдениеті», — деді іс-шараны ашқан сәтте Цифрландыру басқармасының басшысы Асқар Жақсыбеков. Оның сөзі семинарға қатысқандардың арасында жаңғырық тапты, өйткені бүгінгі күні жеке гаджеттен бастап корпоративтік серверге дейінгі барлық цифрлық орта потенциалды қауіп аймағы болып саналады.

IT-сарапшылар алаяқтардың жиі пайдаланатын әдіс-тәсілдерін тәжірибелік мысалдармен түсіндірді. Атап айтқанда, фишинг шабуылдары — жалған электрондық пошта немесе сайттар арқылы парольдер мен банктік деректерді ұрлау; әлеуметтік инженерия — психологиялық манипуляция арқылы адамды қате шешімге итеру; зиянды бағдарламалар — вирустар мен трояндар арқылы деректерді жою немесе шифрлау сияқты қатерлер егжей-тегжейлі баяндалды. «Алаяқтар технологияны ғана емес, адам психологиясын да пайдаланады. Сондықтан сандық хабардарлық техникалық білімнен кем емес маңызды», — деп атап өтті семинардың бас спикері, киберқауіпсіздік саласының сарапшысы Диас Нұрқалиев. Ол сонымен қатар күшті құпия сөздер қолдану, екі факторлы аутентификацияны қосу және бейтаныс сілтемелерге баспау секілді қарапайым, бірақ тиімді қорғаныс шараларын да нақты түсіндірді.

Аймақтық деңгейде бұл шараның маңызы ерекше. Шымкент — Қазақстанның үш миллионға жуық халқы бар мегаполисі. Қала тұрғындарының көпшілігі интернет-банкингті, мобильді қосымшаларды және онлайн-мемлекеттік қызметтерді белсенді пайдаланады. Алайда цифрлық сауаттылық деңгейі барлық топтарда бірдей емес. Зейнеткерлер мен ауылдан қала орталығына жаңа келгендер арасында киберқауіптер туралы хабардарлық айтарлықтай төмен. Дәл осы топтар интернет-алаяқтардың нысанасына жиі айналады. Форум-семинар ұйымдастырушылары кейінгі кезеңде жиынның мазмұнын аудандық деңгейге, мектептерге және зейнеткерлер клубтарына дейін жеткізуді жоспарлап отыр.

Семинарда студенттердің қатысуы да назар аударарлық. Болашақ IT-мамандары мен жастар осындай іс-шаралардың тікелей пайдаланушысы ғана емес, болашақта өз қоршаған ортасының цифрлық хабардарлығын арттыра алатын агенттері. «Мен бүгін үйренгенімді анам мен атамыма үйретемін. Олар смартфон пайдаланады, бірақ фишинг деген не екенін білмейді», — деді семинарға қатысқан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінің 3-курс студенті Айнұр Сәрсенова. Бұл сөздер форумның мақсатын дөп басып айтқандай: білімді жас ұрпақ арқылы цифрлық мәдениетті бүкіл отбасы мен қоғамға таратудың механизмін іске қосу.

Қазақстан соңғы жылдары цифрлық трансформация бағытында жүйелі қадамдар жасауда. «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасының шеңберінде электрондық қызметтер саны арта түсті, мемлекеттік органдармен онлайн-байланыс жолға қойылды. Дегенмен, цифрлық инфрақұрылымның дамуы оны пайдаланушылардың қауіпсіздік мәдениетімен үйлесімді жүруі тиіс. Шымкенттегі форум-семинар осы екеуінің арасындағы алшақтықты жою жолындағы практикалық қадам ретінде бағалануы керек. Эксперттердің пікірінше, мемлекеттік деңгейде жыл сайын өткізілетін осындай шаралар орта мерзімді перспективада кибершабуылдарға ұшырайтын азаматтар санын айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді.

Шымкенттегі форум-семинар — бір рет өткіп кеткен жай іс-шара емес, бастамасы берік негізге орнатылған жүйелі жұмыстың алғашқы сатысы. Қала әкімдігі мен Цифрландыру басқармасы осындай жиындарды тұрақты форматқа айналдыруды жоспарлап отыр. Қоғамдық санада «цифрлық гигиена» ұғымын берік орнықтыру, халықтың киберқауіптерге деген төзімділігін арттыру және ел ішіндегі интернет-алаяқтыққа тосқауыл қою — осы мақсаттар жолында Шымкент бүгін елеулі қадам жасады. Бұл тәжірибенің Қазақстанның өзге өңірлеріне де үлгі болар деген үмітті болашаққа сенімді бағытталған дыбыс ретінде қабылдаған жөн.