Қазіргі заманда интернет кеңістігі адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Алайда осы кеңістіктің ыңғайлылығымен қатар, онда жасырынған қауіптер де күн санап артып келеді. Осы шындықты ескере отырып, 19 қыркүйек 2026 жылы Шымкент қаласының Авиценна медициналық колледжінде Цифрландыру басқармасы ұйымдастырған ірі ақпараттық-түсіндіру шарасы өтті. Қыркүйек айы Қазақстанда Кибермәдениет айы ретінде белгіленгендіктен, бұл кездесу студенттер мен оқытушылар үшін өзекті де маңызды оқиғаға айналды.

Іс-шараның маңыздылығын артырған тағы бір себеп — елімізде киберқылмыстың жылдан жылға өсіп отырған ауқымы. Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің деректеріне сүйенсек, соңғы үш жылда интернет алаяқтығына байланысты тіркелген шағымдардың саны екі есеге жуық өскен. Олардың ішінде жастар арасындағы жағдайлар ерекше алаңдатушылық туғызады, өйткені 18 мен 30 жас аралығындағы азаматтар онлайн-алаяқтықтың ең жиі құрбанына айналып жүр. Сандық дәуірде өскен бұл буын интернетке еркін кіреді, бірақ қауіпті жағдайларды тани бермейді. Дәл осы олқылықты жою мақсатында мемлекеттік органдар оқу орындарымен бірлесіп, алдын алу шараларын жүргізу бағытын таңдаған.

Шымкент қаласының Цифрландыру басқармасы бұл бағытта бірнеше жыл бойы жүйелі жұмыс жүргізіп келеді. Басқарманың деректеріне қарағанда, 2024–2025 оқу жылында ғана қалада жиырмадан астам оқу орнында осындай ақпараттық кездесулер өткізілген, оған жиынтығында он мыңнан астам студент қатысқан. Авиценна медициналық колледжіндегі іс-шара да осы тізбектің жалғасы болды. Колледж өкілдерінің айтуынша, медицина саласындағы мамандар пациенттердің жеке деректерімен жұмыс жасайтындықтан, оларға цифрлық сауаттылық бәрінен де маңызды. «Дәрігер немесе медбике болашақта науқастың жеке ақпаратын қорғауға міндетті. Ол үшін бүгіннен бастап осы мәселелерді терең түсіну керек», — деді колледж директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары өз сөзінде.

Кездесуде негізгі баяндаманы Цифрландыру басқармасы басшысының орынбасары Ұлықбек Ернар Қайратұлы жасады. Ол студенттерге жеке деректерді қорғаудың практикалық тәсілдерін, күрделі құпия сөздер құрудың ережелерін, екі сатылы аутентификацияның маңыздылығын түсіндірді. «Бүгінгі таңда ең үлкен қауіп — адамдардың өз деректерін тым оңай беріп қоюы. Социнженерия деп аталатын алдау тәсілдері арқылы киберқылмыскерлер жәбірленушінің өзіне шоттан ақша аудартады немесе банк картасының деректерін алады. Бұдан қорғанудың бірден-бір жолы — сақтық және ақпараттық сауаттылық», — деп атап өтті Ұлықбек Ернар Қайратұлы. Оның сөзі залда отырған жастарға ерекше әсер қалдырды, өйткені ол нақты өмірден алынған мысалдарды келтіріп, жағдайлардың қаншалықты жылдам және байқалмай дамитынын көрсетті.

Іс-шараның тағы бір назар аударарлық бөлігі — Шымкент қаласы Полиция департаментінің Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының жедел уәкілі, полиция капитаны Ердәулет Қанатұлының сөйлеген сөзі болды. Ол соңғы жылдары тіркелген нақты қылмыстық істер туралы мәлімет бере отырып, ең кең таралған алаяқтық схемаларын талдап берді. Олардың қатарында жалған инвестициялық платформалар, танымал адамдарды бейнелейтін deepfake-роликтер арқылы жасалған алдаулар, сондай-ақ мемлекеттік органдарды бейнелейтін жалған сайттар арқылы жүргізілетін фишингтік шабуылдар ерекше орын алады. «Жалғыз сілтемені басу жеткілікті — және сіздің телефонуңыз бен банктік шотуңыз бөтен адамның қолына өтуі мүмкін. Бұл ертегі емес, бұл күнделікті тіркелетін жағдай», — деді капитан Ердәулет Қанатұлы, залды мұқият тыңдауға мәжбүр ете отырып. Ол сонымен қатар киберқылмыс туралы хабарлаудың оңтайлы арналары мен олардың жұмыс тәртібін де түсіндіріп берді.

Студенттер кездесу барысында белсенді сұрақтар қойды. Олардың арасында: «Өзіміздің деректерімізді интернеттен қалай тексеруге болады?», «Жалған сайтты нақты сайттан қалай ажыратуға болады?», «Алаяқтыққа тап болсаңыз, алдымен кімге хабарласу керек?» сияқты практикалық сұрақтар басым болды. Бұл белсенділік — жастардың тақырыпқа деген жоғары қызығушылығын және ақпараттың өміршеңдігін дәлелдейді. Кейбір студенттер өздерінің немесе таныстарының осындай алаяқтыққа тап болған жағдайларын ортаға салды, бұл талқылауды тіпті де тереңдете түсті.

Осы іс-шара Қазақстандағы кибергигиена мәдениетін қалыптастыру жолындағы кезекті маңызды қадам болып табылады. Мемлекет деңгейінде «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы аясында азаматтардың цифрлық сауаттылығын арттыру стратегиялық міндет ретінде белгіленген. Алайда стратегиялық мақсаттар нақты адамдарға жетпей, олардың санасына сіңбей, тек қағаз жүзінде қалуы мүмкін. Дәл осы себептен Шымкенттің Цифрландыру басқармасы сияқты аймақтық органдардың оқу орындарында жүргізетін тікелей жұмысы аса маңызды. Сарапшылардың пікірінше, алдын алу жұмысының бір теңгесі кейіннен жасалатын зиянның мың теңгесін үнемдейді.

Болашақта мұндай іс-шаралар одан да кеңейтілуі жоспарланып отыр. Цифрландыру басқармасы 2026–2027 оқу жылында киберқауіпсіздік бойынша дәрістерді мектеп бағдарламасына кіріктіру жөнінде ұсыныс дайындап жатқанын хабарлады. Сонымен қатар онлайн-алаяқтыққа тап болған азаматтарға арнайы психологиялық және заңгерлік көмек көрсету орталығын ашу мәселесі де қаралуда. Авиценна медициналық колледжіндегі кездесу — қоғамдық санаға жаңа мәдениетті сіңірудің тірі үлгісі. Жастар цифрлық кеңістікте сенімді жүруді үйренген сайын, ел де алаяқтардан сенімдірек қорғалады. Бұл — ұлттық деңгейдегі міндет.