Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы адамзат өміріне орасан зор жеңілдіктер ала келді. Алайда бұл жеңілдіктермен бірге жаңа қауіптер де туындады. Бүгінгі таңда интернет алаяқтығы — жаһандық деңгейде жылдам өсіп келе жатқан қылмыстың бір түрі. Қазақстанда да бұл мәселе жыл өткен сайын өткірлене түсуде. Осындай ахуалда жастарды киберқауіптерден қорғау мақсатында жүргізілетін ағарту жұмыстары аса маңызды рөл атқарады. 2026 жылдың 21 қыркүйегінде Шымкент қаласында дәл осы мақсатты көздеген маңызды іс-шара өтіп, жастарға интернет қауіпсіздігі жайлы кешенді түсіндірме жұмыстары жүргізілді.

Шымкент қаласы Жастар саясаты басқармасының «Жастар ресурстық орталығы» ұйымдастырған «Жеке деректеріңді сақта — қауіптен қорған!» атты іс-шара Жол-көлік колледжінде өтті. Кездесуге мемлекеттік органдар өкілдері, саяси партия мамандары, полиция департаментінің жедел қызметкерлері мен психологтар қатысты. Атап айтсақ, «Әділет» партиясы Шымкент қалалық филиалы төрағасының орынбасары Ербол Байқонысов, «Жастар ресурстық орталығы» КММ Психологиялық көмек көрсету бөлімінің маманы Ақсымбат Әлімқұл, Цифрландыру басқармасы басшысының орынбасары Ернұр Қырғызбаев, Полиция департаменті Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының жедел уәкілі, полиция капитаны Бахытжан Бекбаев және «Әділет» партиясы Тұран аудандық филиалының атқарушы хатшысы Есімхан Бертаев іс-шараға белсене атсалысты.

Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Ішкі істер министрлігінің соңғы жылдардағы есептеріне сүйенсек, елде киберқылмыс деңгейі жыл сайын орта есеппен 30–40 пайызға өсуде. Тек 2025 жылдың өзінде ғана интернет алаяқтығына байланысты тіркелген қылмыс саны бірнеше мың санмен өлшенді. Жәбірленушілердің басым бөлігін 18 бен 35 жас аралығындағы жастар құрайды. Шымкент — Қазақстанның үшінші мегаполисі ретінде жас халқы мол қала болғандықтан, бұл мәселе аймақ үшін де аса өзекті. Мамандардың пайымдауынша, жастардың ашықтығы мен технологияға сенгіштігі алаяқтардың оларды нысанаға алуына жол беруде.

Іс-шара барысында жиынға қатысушыларға интернет алаяқтығының кең тараған түрлері егжей-тегжейлі түсіндірілді. Полиция капитаны Бахытжан Бекбаев сөз алып, алаяқтардың жұмыс істеу механизмін жастарға нақты мысалдар арқылы жеткізді. «Қылмыскерлер өздерін банк қызметкері, полиция немесе прокуратура өкілі, тіпті белгілі бір ірі компанияның маманы ретінде таныстырады. Олардың басты қаруы — уақыт қысымы. Адамды асықтырып, шұғыл шешім қабылдауға мәжбүр етеді. Осы сәтте ақыл-ой орнына эмоция жетекші болады да, азамат өз деректерін өз қолымен береді», — деді ол. Капитанның сөзі жиындағы жастар арасында үлкен резонанс тудырды.

Психолог Ақсымбат Әлімқұл алаяқтардың пайдаланатын психологиялық тәсілдеріне тереңірек тоқталды. Оның айтуынша, заманауи киберқылмыскерлер тек техникалық тәсілдерге ғана сүйенбейді — олар адамның мінез-құлқы мен психологиясын жақсы зерттеген. «Алаяқтар жиі қорқыту немесе керісінше тиімді ұсыныс жасау тактикасын қолданады. «Сіздің шотыңызда күдікті операция жасалды, дереу кодты беріңіз» немесе «Сіз ұтыс ұттыңыз, алу үшін деректеріңізді растаңыз» — осы екі схема ең жиі кездесетіні», — деп атап өтті маман. Ол жастарға кез келген байланыс кезінде ерекше байсалдылық сақтап, ақпаратты дербес тексеруді ұсынды.

Іс-шара барысында жастарға берілген практикалық нұсқаулар да ерекше назар аударды. Цифрландыру басқармасы басшысының орынбасары Ернұр Қырығызбаев ең алдымен қандай ақпаратты ешқашан бөгде адамдарға беруге болмайтынын жастарға ашып айтты. Банк картасының нөмірі мен CVV-коды, SMS арқылы келетін бір реттік растау коды, электрондық пошта немесе әлеуметтік желі паролі, жеке куәліктің деректері — осылардың кез келгенін ешбір жағдайда телефон немесе хабарлама арқылы айтпау керек. «Ешбір банк, ешбір мемлекеттік орган сізден телефон арқылы SMS-кодты сұрамайды. Егер сізден солай сұраса — бұл жүз пайыз алаяқ», — деп нақты айтты ол. Бұл қарапайым ереже жастарды қаржылық шығыннан және жеке аккаунттарының бұзылуынан сақтайтын ең тиімді қорғаныш болып табылады.

«Әділет» партиясы өкілдері де іс-шараның мемлекеттік маңыздылығына тоқталып, жастарды цифрлық сауаттылық деңгейін арттыруға шақырды. Ербол Байқонысов жастардың ел болашағы ретінде интернет кеңістігінде сауатты болуы тек жеке мүддеге ғана емес, мемлекеттік қауіпсіздікке де тікелей қатысты екенін ерекше атап өтті. Іс-шараға қатысқан студент Айдана Сейітқалиева өз пікірін ортаға салды: «Бұған дейін мен бір реттік кодтың осыншалықты маңызды екенін білмедім. Осы кездесуден кейін өзімді де, жақындарымды да ескертемін». Осындай пікірлер іс-шараның жастарға шын мәнінде нәтиже беріп жатқанын аңғартты.

Шымкентте өткен бұл іс-шара — жалғыз оқиғамен шектелмейді. Эксперттердің болжауынша, алдағы жылдары Қазақстанда цифрлық сауаттылықты арттыруға бағытталған мемлекеттік бағдарламалардың ауқымы одан ары кеңейеді. Мемлекет пен азаматтық қоғамның бірлескен күші ғана жастарды тез өзгеріп жатқан киберқауіптерден тиімді қорғай алады. Жеке деректерін сақтауды үйренген жас — қоғамдық тұрақтылыққа да, жеке болашағына да ірге тасын қалайды. Ал бүгін Шымкент колледжінде отырған жастардың өмірлік маңызды сабақ алғаны анық.