2026 жылдың 15 қазанында Шымкент қаласында пробациялық есепте тұрған жас адамдар үшін діни радикализмнің алдын алу және сыни ойлауды дамытуға арналған маңызды семинар өткізілді. Бұл шара Туран ауданының пробация қызметі мен Республикалық ақпараттық топтың бірлескен ұйымдастыруымен жүзеге асырылды.

Семинарға қатысуға пробациялық есепте тұрған 272 адамның ішінен жасалған қылмыс санаттарын ескере отырып, 100 адам іріктелді. Бұл сандық қатынас кездейсоқ емес — ұйымдастырушылар әрбір қатысушының жеке психологиялық және әлеуметтік мәртебесін ескере отырып, нысаналы топты мұқият қалыптастырды. Іс-шара тек ақпараттық сипатта ғана емес, сонымен қатар алдын алу және қайта әлеуметтендіру мақсатын да көздейді.

Қазақстандағы діни экстремизмнің алдын алу мәселесі соңғы онжылдықта күн тәртібінен түспей отыр. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, елімізде экстремизммен байланысты қылмыстардың айтарлықтай бөлігін жасы 18-ден 35-ке дейінгі жастар жасайды. Бұл санаттың осалдығы бірнеше факторға байланысты: жеке бастың қалыптасу кезеңі, өмірлік бағдарлардың тұрақсыздығы және интернет желісіндегі деструктивті контентке жоғары сезімталдық. Осыған орай Шымкент семинары — бір ғана өңіртегілік шара емес, жалпыұлттық алдын алу жүйесінің маңызды буыны.

Семинарда Республикалық ақпараттық топтың мүшесі Далелхан Қоңырбайұлы манипуляцияның ең кең тараған тәсілдерінің бірі — адамның эмоцияларына ықпал ету екенін атап өтті. «Адам ашуланса, қорқса немесе шамадан тыс қуанса, ол сыни тұрғыдан ойлай алмайды. Дәл осы кезде манипуляторлар іске кіріседі. Сондықтан кез келген ақпаратты, тіпті өте тартымды да болса, суық баспен талдау керек» — деді ол аудиторияға. Маман интернет кеңістігіндегі тексерілмеген мәліметтердің таралу қауіптері, психологиялық мәжбүрлеу тәсілдері мен эмоционалдық өңдеудің механизмдері туралы толық ақпарат берді.

Ерекше назар аудартқан мысал — санасызды мазмұнды зерттеместен таратқан адамның жеті жылға бас бостандығынан айырылуы. Бұл оқиға, ұйымдастырушылардың пікірінше, ерекше сабақ болып табылады: адам белгілі бір материалдың не туралы екенін, оның идеологиялық бағытын мүлдем білмей-ақ, оны жайып таратқаны үшін ауыр жазаға тартылуы мүмкін. Аталмыш жағдайда сөз арабша жазылған еңбек туралы болды — адам мазмұнын оқымастан, тілін де білместен, материалды желіде жарияланған. «Бүгінгі заманда "репост" немесе "жіберу" батырмасын басудың өзі заңдық салдарға алып келуі мүмкін. Ақпараттық сауаттылық — заманауи адамның аман-есен өмір сүру шарты», — деп түйіндеді Далелхан Қоңырбайұлы.

Туран ауданы пробация қызметі бөлімінің бастығы Еркебұлан Қасенұлы іс-шараның мақсатын нақты тұжырымдады: «Семинар екі бағытта жұмыс жасайды. Біріншісі — қайталама қылмыстардың алдын алу. Екіншісі — есепте тұрғандарды экстремизмге тартудың жолын кесу. Бізде пробацияда тұрған адамдар жеткілікті — 272 адам. Олардың барлығы осал топ. Егер біз оларға назар аудармасақ, деструктивті ұйымдар назар аударады». Маманның сөзі бойынша, осы бағыттағы жүйелі жұмыс тек жекелеген тұлғаларды ғана емес, тұтастай қоғамды қорғайды.

Мұндай семинарлардың тиімділігі туралы психологтар да оң пікір айтады. Алматы мемлекеттік университетінің әлеуметтік психология кафедрасының оқытушысы Жансая Бейсенованың пікірінше, пробациялық есепте тұрған адамдар экстремистік ұйымдардың манипуляцияларына ерекше сезімтал болады: «Бұл адамдар жиі шеттетілу, мойындалмау және болашаққа деген үмітсіздік сезімін басынан кешіреді. Радикалды топтар осы сезімдерді пайдаланады — олар "туыстық", "мақсат" және "мойындау" ұсынады. Сол себепті алдын алу жұмысы дәл осы кезеңде аса маңызды». Мамандар семинар форматы — кері байланыс пен тікелей диалогқа мүмкіндік беретін — ең тиімді педагогикалық тәсілдердің бірі деп санайды.

Ұйымдастырушылар мұндай кездесулердің тек заңдық немесе идеологиялық сауаттылықты арттырумен ғана шектелмейтінін атап өтті. Семинарлар пробациялық есепте тұрғандардың әлеуметтік бейімделуіне де елеулі үлес қосады. Адамның заңды шеңберде өмір сүруге деген ынтасы мен дайындығы, оның қоғаммен жасайтын байланысының берік болуы — қайта қылмыс жасамаудың негізгі кепілі. Осы тұрғыдан алғанда, Шымкентте өткен семинар жалаң лекциядан гөрі адами сұхбатқа жақынырақ болды.

Болашақта Туран ауданының пробация қызметі мұндай іс-шараларды жүйелі түрде өткізуді жоспарлап отыр. Жыл соңына дейін тағы бірнеше кездесу ұйымдастырылады деп күтілуде, бұл жолы ауқымы кеңейтіліп, цифрлық сауаттылық пен медиагигиена мәселелері де қозғалмақ. Ұйымдастырушылар пробация қызметінің мекемелеріне ғана емес, жалпы оқу орындарына да семинар тарату мүмкіндіктерін зерттеп жатыр. Өйткені радикализмнің алдын алу — тек есепте тұрғандардың ғана емес, бүкіл қоғамның мәселесі. Шымкент тәжірибесі бүгін осы ұлттық деңгейдегі маңызды жұмыстың бір парағын жазды.