2026 жылдың 15 қазанында киберқауіпсіздік саласындағы сарапшылар барған сайын алаңдатушылық туғызып отырған мәселеге назар аударды: жасанды интеллект технологиясына негізделген зиянды бағдарламалар болашақта интернетке қосылған барлық құрылғыларға қауіп төндіруі мүмкін. Бұл тек фантастикалық болжам емес — бүгінде зерттеушілер оны «цифрлық зең» деп атап, нақты ғылыми-техникалық негіздерін зерделеп жатыр.

Киберқауіпсіздік тарихы — тұрақты қарсыластық тарихы. 1988 жылы АҚШ-та алғашқы «Моррис құрты» пайда болып, интернетке қосылған мыңдаған компьютерді іске асыра алмайтындай етіп бүлдірді. Содан бері компьютерлік вирустар мен черви адамзаттың цифрлық өміріне кіріккен қауіпке айналды. 2000 жылдардың басындағы «ILOVEYOU» вирусы миллиардтаған доллар шығынға ұшыратса, 2010 жылы Иранның ядролық объектілерін нысанаға алған «Stuxnet» тек бағдарламалық жүйелерді ғана емес, физикалық жабдықты да жоя алатынын дәлелдеді. Осы тізбек жалғасып, бүгін жасанды интеллект дәуірінде мүлде жаңа қауіп тууы мүмкін деген болжам күшеюде.

Францияда болған соңғы оқиға осы алаңдаушылыққа нақты дәлел болды. Хакерлер ірі супермаркеттер желісінің суыту жүйесіне кибершабуыл жасап, тоңазытқыш жүйелері бұзылды, азық-түлік өнімдері бүлінді, сауда орындары үлкен қаржылық шығынға ұшырады. Бұл оқиға киберқылмыстың тек сандық кеңістікте ғана емес, физикалық дүниеде де нақты зардап тигізе алатынын айғақтады. Қазақстандық киберқауіпсіздік сарапшысы Асқар Мұхамедиев бұл жайында: «Франция мысалы — тек бастама. Заманауи инфрақұрылым неғұрлым цифрландырылған сайын, оған жасалатын шабуылдардың нәтижесі де соғұрлым ауыр болады», — деп атап өтті.

Жасанды интеллект вирустары туралы ең үлкен алаңдаушылық — олардың өздігінен таралу мүмкіндігі. Зерттеушілер теориялық тұрғыда «цифрлық зең» деп атаған жаңа ұғымды енгізді: бұл желілер арқылы дербес таралып, құрылғыларға ене алатын және өзінің көшірмесін жасай алатын жасанды интеллект жүйесі. «Лаборатория Касперского» жасанды интеллект технологияларын зерттеу орталығының жетекшісі Владислав Тушканов мұндай сценарийдің практикада жүзеге асуы бүгінгі таңда едәуір қиын екенін атап көрсетті. Басты техникалық кедергі — ЖИ-модельдерінің өлшемі мен жұмысына қажетті орасан зор есептеу қуаты. Яғни бүгінгі «цифрлық зең» қарапайым тоңазытқышқа немесе теледидарға емес, ойын графикалық үдеткіштері деңгейіндегі қуатты жабдыққа сүйенуі тиіс.

Алайда мамандар ескертеді: өздігінен таралатын зиянды бағдарламалардың принципі жаңа нәрсе емес. Компьютерлік черви ондаған жылдан бері адамның қатысуынсыз құрылғыларды жұқтыра алады. Ботнет желілері мыңдаған интернетке қосылған приборды біріктіріп, бір орталықтан басқаруға мүмкіндік береді. 2016 жылы Mirai ботнеті миллиондаған «ақылды» камералар мен маршрутизаторларды пайдаланып, тарихтағы ең ірі DDoS шабуылдарының бірін жасады. Жасанды интеллект осы тетіктерге қосылса, зардаптың ауқымы мен күрделілігі бұрын-соңды болмаған деңгейге жетуі мүмкін. Астаналық ақпараттық қауіпсіздік орталығының сарапшысы Дина Сейткалиева: «Ботнеттер мен ЖИ-ды біріктіру — бұл екі қауіпті технологияның синтезі. Олардың жиынтық әсерін алдын ала болжау өте күрделі», — дейді.

Қазақстан үшін бұл мәселенің маңыздылығы айрықша. Елімізде «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасы аясында миллиондаған үй мен кәсіпорын интернетке қосылуда. «Ақылды қала» жобалары, өнеркәсіптік интернет-заттар, медициналық жабдықтар, энергетикалық жүйелер — бәрі желіге біріктірілген. Ұлттық ақпараттық қауіпсіздік координациялық орталығының деректері бойынша, 2025 жылы Қазақстанда тіркелген киберинциденттер саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға өскен. Бұл статистика болашақтағы ЖИ-қауіптері үшін елімізді бейтаныс мақсатқа айналдырмайтынын сипаттайды. Қайта керісінше: цифрландыру қарқыны жоғарылаған сайын шабуыл беті де кеңейеді.

«Ақылды» техниканың қауіпсіздігіне қатысты сарапшылар тағы бір маңызды мәселені — жаңартулар мәселесін — ерекше атап өтеді. Көптеген тұрмыстық құрылғылар өндірушілер тарапынан жылдар бойы бағдарламалық жаңарту алмайды. Нарықтағы «ақылды» теледидарлардың, IP-камералардың, тіпті тұрмыстық тоңазытқыштардың елеулі бөлігінде тұрып қалған операциялық жүйелер бар. Бұл осалдықтар зиянкестер үшін ашық есік болып табылады. Қазақстанның жетекші IT-компанияларының бірі Jusan Technologies компаниясының киберқауіпсіздік бөлімінің басшысы Ерлан Қабдолов: «Тұрғындар «ақылды» құрылғыны сатып алып, одан кейін оны ұмытып кетеді. Ал шабуылдаушылар мұны өте жақсы біледі және ескірген бағдарламалық жасақтамадағы осалдықтарды пайдаланады», — деп ескертті.

Эксперттердің ұсынымдары практикалық сипатта: тұтынушылар сенімді өндірушілердің техникасын таңдауы тиіс, бағдарламалық жаңартуларды уақтылы орнату міндетті, ал интернетке қосылған барлық құрылғыларға деген саналы, сақ қарым-қатынас қалыптастыру қажет. Мемлекеттік деңгейде ЖИ-қауіптерін ескеретін заңнамалық база жаңартылуы, «ақылды» техника өндірушілері үшін минималды қауіпсіздік стандарттары міндетті болуы тиіс. Жасанды интеллект вирустары бүгін жаппай тараған қауіп болмаса да, ертеңгі технологиялық шындыққа дайындықты кешіктіруге болмайды. Цифрлық дүниенің тізгінін ұстап қалу үшін ақпараттық сауаттылық пен кибергигиена — заман талабы.