19 қазан 2026 жыл. Қазақстанда әлеуметтік қолдау жүйесін реформалау жолындағы маңызды қадам жасалды: eGov Mobile қосымшасына арнайы әл-ауқат калькуляторы енгізілді. Бұл қадам 2027 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енетін кешенді реформаның алдын-ала кезеңі болып табылады. Реформаның мәні — әлеуметтік төлемдерді белгілі бір санатқа жататынына қарай емес, отбасының нақты қажеттілігіне қарай тағайындауға көшу. Бұл өзгеріс Қазақстанның әлеуметтік саясатындағы бетбұрыстық сәт ретінде бағаланып отыр.

Реформаның негізгі идеологиясын Премьер-Министр Олжас Бектенов Құрылтайдың пленарлық отырысында жария етті. Ол мемлекеттік қолдаудың, ең алдымен, өз бетінше өмір сүре алмайтын, шынымен мұқтаж адамдарға жетуі тиіс екенін атап өтті. «Бүгінгі таңда бюджет қаражаты барлық әлеуметтік санатқа автоматты түрде бөлінеді, алайда олардың бір бөлігі іс жүзінде мемлекет көмегіне мұқтаж емес. Адресті қолдауға көшу — бұл қаражатты ысырап етпеу, керісінше, оны шынымен қажет етушілерге дәл жеткізу мүмкіндігі», — деді Премьер-Министр. Осы реформаның нәтижесінде 2027 жылы шамамен 700 миллиард теңге үнемделеді деп болжануда, ал үш жыл ішіндегі жиынтық үнемдеу 2,5 триллион теңгеге жетуі мүмкін.

Жүйенің техникалық сипатына тоқталсақ, отбасылар А-дан Е-ге дейін бес санатқа бөлінеді. А және В санаттары жоғары әл-ауқат деңгейіне сәйкес келіп, мемлекеттік қолдауды аз қажет ететін топты білдіреді. Ал қалған санаттар отбасының мемлекеттік көмекке неғұрлым мұқтаж екенін көрсетеді. Бұл санаттауды айқындайтын цифрлық жүйе 30-дан астам мемлекеттік деректер базасымен біріктірілген. Ақпарат күн сайын жаңартылып отырады, ал отбасы санаты ай сайын қайта анықталады. Егер отбасының материалдық жағдайы нашарласа және ол мұқтаж санатына өтсе, мемлекеттік қолдау шаралары проактивті түрде тағайындала алады — яғни отбасының өтінішін күтпей-ақ.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев бағалау кезінде тек кіріс емес, отбасының шығыны да есепке алынатынын мәлімдеді. «Бізге маңыздысы — адамның ресми жалақысы ғана емес, оның нақты өмір сүру деңгейі. Сол себепті жүйе 59-дан астам көрсеткішті, алты бағыт бойынша талдайды», — деп түсіндірді министр. 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап екінші деңгейлі банктер, алушылардың және отбасы мүшелерінің келісімімен, банктік шоттар мен депозиттер туралы ақпаратты жүйеге бере алады. Бұл шара жан-жақты бағалауды қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылмақ.

eGov Mobile қосымшасына енгізілген калькулятор азаматтарға жаңа жүйеде бағдарлануға мүмкіндік береді. Оны пайдаланып, отбасы өз санатын алдын ала анықтай алады. Калькулятор кіріс, мүлік, отбасы құрамы, балалардың болуы, қарт адамдар мен мүгедектіктің болуы сияқты факторларды есепке алады. Дегенмен маңызды бір ескертпе бар: калькулятордың нәтижесі тек анықтамалық сипатта болады және ол әлеуметтік төлемдерді тағайындау немесе тоқтату туралы ресми шешім болып саналмайды. Бұл ереже азаматтарға жүйені алдын ала танысып, психологиялық дайындық жасауға мүмкіндік береді.

Реформа туралы қоғамдық пікір әртүрлі. Бір жағынан, тиімділікті арттыру және бюджет қаражатын дұрыс пайдалану мақсатындағы бастамаларды қолдаушылар аз емес. «Бұрын белгілі бір санатқа кіреді деп ресімделген адамдардың барлығы бірдей мемлекет көмегін алатын. Ал енді шынымен мұқтаж адамдарға жеткізілетін болады», — дейді Алматыдағы әлеуметтік зерттеулер орталығының сарапшысы Гүлназ Сейітқалиева. Екінші жағынан, белсенді азаматтардың бір бөлігі деректер құпиялылығы мен жүйенің дұрыс жұмыс істеп-істемейтіні жөнінде алаңдаушылық білдіруде. Олардың пікірінше, банктік деректерге қол жеткізу — бұл жеке өмірге тым терең ену.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстан мұндай ауқымды реформаны тұңғыш рет жасап жатқан жоқ. 2010 жылдары еліміз мемлекеттік қызметтерді цифрландыру бағытында ірі қадамдар жасады, ал eGov платформасы ол жылдардың жемісі болды. Алайда әлеуметтік саясатта нуждаемость принципіне толыққанды көшу осы уақытқа дейін жүзеге аспай келді. Дүниежүзілік тәжірибеде бұндай жүйелер бірнеше елде, атап айтқанда Эстония, Сингапур және Дания сияқты мемлекеттерде сәтті қолданылуда. Олардың тәжірибесі бюджет тиімділігін арттырып, нақты мұқтаж тұрғындарға қолдауды нысандауға мүмкіндік беретінін дәлелдейді.

Алдағы перспективаларға келсек, реформа толыққанды іске қосылғаннан кейін жүйенің жұмысын тұрақты бақылап отыру аса маңызды болмақ. Сарапшылардың бағалауынша, бастапқы кезеңде отбасылардың санатын дұрыс айқындамау немесе деректер жеткіліксіздігі сияқты техникалық мәселелер туындауы мүмкін. Министрлік 2026 жылдың соңына дейін жалпыхалықтық ақпарат науқанын жүргізуді, сондай-ақ азаматтарды жаңа жүйеге бейімдеу мақсатында консультациялық орталықтар ашуды жоспарлап отыр. Барлық деңгейдегі ашықтық пен халықтың сенімін қалыптастыру — бұл реформаның табысты болуының басты шарттарының бірі. Қазақстан тарихындағы ірі әлеуметтік жаңарту жолы ресми түрде басталды.