20 қазан 2026 жыл. Қазақстанның жол саласы соңғы жылдары елеулі өзгерістерге ұшырап, цифрландыру толқыны бұл стратегиялық маңызды саланы да қамтыды. Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев цифрлық трансформацияны мемлекеттік дамудың басым бағыттарының бірі ретінде бірнеше рет атап өтіп, заманауи технологияларды экономиканың барлық секторына енгізудің маңыздылығын ерекше баса көрсеткен болатын. Дәл осы стратегиялық бағытты жүзеге асырудың нақты үлгісі ретінде «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» республикалық мемлекеттік кәсіпорнында жұмыс істейтін KazRoadlab цифрлық ақпараттық жүйесін атауға болады.

Жолдардың беріктігі мен ұзақ мерзімді пайдалану мүмкіндігі тікелей құрылыс материалдарының сапасына байланысты екені бүгін ешкімге сыр емес. Қазақстандағы жол инфрақұрылымына жыл сайын миллиардтаған теңге бөлінетінін ескерсек, материалдардың сапасын бақылау мәселесі аса өзекті болып табылады. Статистикаға жүгінсек, Қазақстанда жыл сайын мыңдаған шақырым жол жөнделіп, жүздеген нысан пайдалануға беріледі. Алайда мамандардың бағалауынша, сапасыз немесе стандартқа сай емес материалдардың қолданылуы жол жамылғысының мерзімінен бұрын тозуына әкеліп, мемлекеттік бюджетке қосымша шығын туғызады. Осы мәселені шешуде KazRoadlab жүйесі шешуші рөл атқаруда.

KazRoadlab ақпараттық жүйесінің негізгі ерекшелігі — сынақ зертханаларының жұмысын бір ортаға біріктіруі. Жүйе сынама алынған сәттен бастап зерттеу нәтижелері дайын болғанға дейінгі барлық кезеңді электрондық форматта тіркейді. Практикада бұл былайша жүзеге асырылады: инженер планшет арқылы сынама алынған орынды белгілеп, материал туралы деректерді және фотосуреттерді жүйеге енгізеді. Әрбір үлгіге жеке QR-код беріледі, осы код арқылы кез келген сынаманың толық зерттеу тарихын бақылауға болады. Бұл тәсіл деректердің сенімді сақталуын қамтамасыз ете отырып, қағаз құжат айналымын едәуір қысқартады. Цифрлық ортаға көшу бюрократиялық кідірістерді азайтып, зерттеу процесін жеделдетеді деп есептейді сала мамандары.

Жүйенің тағы бір маңызды артықшылығы — зертханалық зерттеулердің объективтілігі мен ашықтығын арттыруы. Бұл жерде айрықша бір механизм бар: зертхана қызметкерлері сынаманың қай нысаннан алынғанын, мердігер мен тапсырыс берушінің кім екенін көрмейді. Яғни, зерттеу нәтижелеріне сыртқы ықпал ету мүмкіндігі мүлдем шектеледі. «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» РМК ШҚФ Сынақ зертханасының меңгерушісі Тұрар Манас бұл туралы былай дейді: «Зертхана қызметкерлеріне сынаманың қай нысаннан алынғаны, оны кім жеткізгені және қай мердігер ұйымға тиесілі екені туралы ақпарат көрсетілмейді. Бұл ықтимал сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін болдырмауға бағытталған. Сонымен қатар жүйені енгізу мамандардың жұмысын жеңілдетіп, көп уақытты қажет ететін құжат айналымын қысқартуға және процестерді жылдам әрі тиімді жүргізуге мүмкіндік берді».

KazRoadlab жүйесі сынақ орнынан алынған деректерді тікелей қабылдап, автоматты есептеулер жүргізеді. Барлық жұмыс камералар арқылы тіркеліп, фотоматериалдар нәтижелермен бірге толық сақталады. Бұл нәтижелерді кез келген уақытта қайта тексеруге және қолмен деректер енгізу кезінде туындауы мүмкін адам факторына байланысты қателерді барынша азайтуға мүмкіндік береді. Жүйе 2019 жылдан бері қолданылып келеді, ал 2024 жылы жетілдіріліп, функционалдық мүмкіндіктері кеңейтіліп, жаңа технологиялық платформаға көшірілді. Осы жеті жылдық тәжірибе жүйенің тұрақтылығы мен тиімділігін дәлелдейді.

Саладағы тәуелсіз сарапшылар KazRoadlab сияқты жүйелердің болашақта жол салу индустриясын түбегейлі өзгерте алатынына сенімді. «Цифрлық зертхана жүйелерін енгізу — бұл тек технологиялық жаңалық қана емес, бұл бүкіл бақылау мәдениетін өзгерту. Нәтижелердің объективтілігі артқан сайын мердігерлер де сапаға деген жауапкершілікті күшейтуге мәжбүр болады», — деп пікір білдіреді құрылыс материалдары саласының сарапшысы Ерлан Сейткали. Оның айтуынша, мұндай жүйелер халықаралық тәжірибеде де кеңінен қолданыла бастаған: Германия, Жапония, Оңтүстік Корея сынды елдерде жол зертханаларының толық автоматтандырылуы жол жамылғысының қызмет мерзімін орта есеппен 25-30 пайызға ұзартқан.

Қоғамдық тұрғыдан алғанда, KazRoadlab жүйесінің маңызы тек техникалық тиімділікпен шектелмейді. Жол сапасы — бұл тікелей азаматтардың қауіпсіздігіне, жол-көлік оқиғаларының санына және аймақтардың тиімді байланысына ықпал ететін фактор. Қазақстан Ішкі істер министрлігінің деректеріне сәйкес, жол-көлік оқиғаларының айтарлықтай бөлігі жол жамылғысының нашар жағдайына байланысты туындайды. Демек, жол материалдарының сапасын бақылауды күшейту тікелей азаматтардың өмірін сақтауға ықпал етеді. Осы тұрғыдан қарасақ, KazRoadlab жүйесі — жай ғана бюрократиялық тиімділік құралы емес, қоғамдық маңызы бар инновация.

Болашаққа қарайтын болсақ, «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» KazRoadlab жүйесін одан әрі дамытуды жоспарлайды. Жақын жылдарда жасанды интеллект элементтерін енгізу, сынама нәтижелерін болжамды аналитика арқылы талдау және жүйені мемлекеттік жол инфрақұрылымын басқарудың бірыңғай цифрлық платформасымен интеграциялау қарастырылуда. Бұл Қазақстанды жол сапасын бақылауда аймақтық лидерге айналдыруға нақты мүмкіндік береді. Президент Тоқаевтың цифрлық трансформация жөніндегі тапсырмаларын іске асырудың нақты мысалы ретінде KazRoadlab жүйесі Қазақстанның технологиялық дамуындағы елеулі қадамды білдіреді.