Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі 29 маусым 2026 жыл күні азаматтарға мобильді құрылғыларға қол жеткізуге және жеке деректерді ұрлауға бағытталған жаңа алаяқтық схемалары туралы ресми ескерту жариялады. Реттеуші орган алаяқтардың күннен күнге күрделеніп бара жатқан әдіс-тәсілдеріне қарамастан, халықтың дайындық деңгейі жеткіліксіз болып отырғанын мәлімдеді. Бұл ескерту — кездейсоқ шара емес, соңғы айларда тіркелген мошенниктік оқиғалар санының күрт өсуіне байланысты шығарылған жүйелі жауап.

Алаяқтық мәселелері Қазақстан үшін жаңалық емес, алайда цифрлық технологиялардың дамуымен бірге оның нысандары да түбегейлі өзгерді. Он жыл бұрын алаяқтар негізінен жалған ұтыс хабарламалары немесе телефон арқылы алдау сияқты қарапайым схемаларды қолданды. Бүгінде олар жасанды интеллект, биометриялық деректер және қашықтан қол жеткізу бағдарламалары сияқты заманауи технологияларды пайдаланып, адамдарды жоғары деңгейдегі психологиялық қысыммен алдайды. Елдің цифрлық экономикасы жылдам дамып, мобильді банктер мен мемлекеттік электрондық қызметтер халық арасында кеңінен таралған сайын, бұл саладағы тәуекелдер де арта түсуде.

Ұлттық Банктің мәліметтері бойынша, алаяқтардың ең жиі қолданатын тәсілдерінің бірі — жұртшылық жиналатын орындарда, атап айтқанда әуежайларда, теміржол және автовокзалдарда адамдардан «шұғыл қоңырау шалу» үшін телефон сұрау. Адамдар асығыс сапарда болғанда немесе жолаушылар ағымы арасында болғанда бдительділіктері төмендейді. Мошенниктер осы психологиялық факторды шебер пайдаланады: олар бірнеше минут ішінде телефонға HopToDesk, RustDesk, RuDesktop, AnyDesk немесе TeamViewer сияқты қашықтан басқару бағдарламаларын орнатып үлгереді. Бұл бағдарламалар арқылы алаяқтар кез келген уақытта смартфонды дистанциялы басқарып, SMS-кодтарды оқып, банктік шоттарды бақылап, мемлекеттік порталдарға кіре алады.

Ерекше алаңдаушылық тудыратын тағы бір схема — биометриялық деректерді жинау мақсатындағы жалған фото және бейнесуреттер. Алаяқтар жас фотограф немесе мобилограф кейпін киіп, жолаушылардан өз портфолиолары үшін тегін суретке түсіруді ұсынады. Жаңадан дами бастаған фотограф болып бейнелену арқылы олар сенімді, зиянсыз адам ретінде қабылданады. Алынған сурет пен бейнематериалдар жасанды интеллект технологиялары арқылы дипфейк жасауға, яғни жәбірленушінің бейнесі мен дауысын пайдаланып, оның туыстары мен жақын адамдарынан ақша аударуды сұрайтын жалған хабарламалар таратуға қолданылады. Бұл — жоғары технологиялық алаяқтықтың сарқылмас мүмкіндіктерін пайдаланатын, өте қауіпті жаңа тренд.

Киберқауіпсіздік саласындағы сарапшылардың пікірінше, мұндай схемалардың тиімділігі тек технологияда емес, ең алдымен адам психологиясын пайдалануда жатыр. «Алаяқтар əрқашан сенімге негізделген жағдай жасайды, — дейді Алматы қаласының ақпараттық қауіпсіздік мамандарының бірі. — Олар сізге жақсы ниетпен қарайтын адам ретінде көрінеді, және дәл осы сенім сізді осал етеді». Ақша жоғалту ғана емес, жеке деректердің қолдан-қолға өтіп, одан кейін қылмыстық мақсатта пайдаланылуы — одан да ауыр зардап болуы мүмкін. Жалған несие алу, электрондық үкімет арқылы мүлікпен заңсыз мәміле жасау — жеке деректер ұрлығының ауыр салдарлары қатарына жатады.

Ұлттық Банктің пресс-қызметі азаматтарға бірнеше негізгі ережені сақтауды ұсынды. Бірінші және ең маңыздысы — мобильді телефонды бейтаныс адамдарға бермеу. Егер адам шұғыл қоңырау шалуды сұраса, оған телефонды беруге болмайды — оның орнына нөмірді теруге көмектесіп, барлық процесті өзіңіз бақылап отырыңыз. Екіншіден, SMS-кодтарды, банктік карта деректемелерін және кез келген жеке ақпаратты үшінші тұлғаларға хабарлауға болмайды. Үшіншіден, бейтаныс адамдардың суретке түсіру ұсыныстарына сақтықпен қарау керек. Ұлттық Банк сондай-ақ азаматтарға өз мекемесінің қызметкерлері аудио- және бейнеқоңырау жасамайтынын, жеке тұлғалардың шоттарына қызмет көрсетпейтінін және халықпен ақшалай есеп айырысу жүргізбейтінін тағы бір рет еске салды.

Статистикалық деректер де жағдайдың өзектілігін айқын көрсетеді. Соңғы жылдары Қазақстанда киберқылмыстар санының жыл сайын 30-40 пайызға өсіп отырғаны тіркелуде. Кибералаяқтық жөніндегі өтініштердің үлкен бөлігі банктік деректерді ұрлауға және мобильді банктерге санкцияланбаған қол жеткізуге қатысты. Сарапшылар дипфейк технологияларымен байланысты қылмыстардың да жыл сайын бірнеше есеге өсіп жатқанын атап өтуде, өйткені бұл технологияларды қолдану бүгінде арнайы техникалық білімді қажет етпейді — жай ғана смартфон мен сәйкес қолданба жеткілікті.

Егер сіз алаяқтық әрекеттерге тап болсаңыз, дереу құқық қорғау органдарына жүгінуіңіз қажет. Оқиғаның барлық мән-жайын мүмкіндігінше толық және дәл жазып, куәлар болса, олардың байланыс деректерін сақтаңыз. Ұлттық Банктің Байланыс орталығынан 1477 қысқа нөмірі арқылы кеңес алуға болады. Бүгінгі цифрлық дәуірде абайлылық пен ақпараттылық — алаяқтардан қорғанудың ең тиімді қаруы екенін ешқашан ұмытпаңыз.