Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласында маңызды оқиға орын алды. 19 қыркүйек 2026 жылы мақта шаруашылығын дамытуға арналған республикалық «Дала күні – 2026» ғылыми-практикалық семинары өз жұмысын аяқтады. ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты «Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ұйымдастырған бұл іс-шара халықаралық деңгейде танымал ғалымдарды, сала мамандарын және агроөнеркәсіп саласының өкілдерін бір шаңырақ астында топтастырды. Ең бастысы — семинар барысында М.О. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінің ғалымы мақта өсірудің принципиалды жаңа технологиясын ұсынып, мамандар қауымының ерекше назарын аударды.

Семинарға Түркия, Өзбекстан және Қазақстанның жетекші ғылыми мекемелерінен келген зерттеушілер мен практиктер қатысты. Бұл үш елдің бір алаңда бірігуі кездейсоқ емес: аталған мемлекеттер Орта Азия мен Каспий өңіріндегі мақта өндірісінің негізін құрайды және олардың тәжірибесі мен білімін алмасуы жалпы аймақтық ауыл шаруашылығының өркендеуіне тікелей ықпал етеді. Мақта — бұл жай ғана дақыл емес, ол мыңдаған отбасылардың тіршілігіне тікелей байланысты стратегиялық шикізат. Қазақстанда, әсіресе Оңтүстік Қазақстан облысының Мақтарал, Шардара аудандарында мақта өсіру ұрпақтан-ұрпаққа берілетін дәстүрлі кәсіпке айналған.

Тарихи тұрғыдан қарасақ, Қазақстандағы мақта шаруашылығы кеңес дәуірінен бастау алады. Сол кезеңде Оңтүстік Қазақстан аймағы бүкілодақтық мақта өндірісінің маңызды бөлігін қамтамасыз еткен. Тәуелсіздік алғаннан кейін сала бірқатар қиындықтарға тап болды: суармалы жерлердің азаюы, тозған техника паркі, агрохимикаттардың тиімсіз қолданылуы және ең бастысы — ескі технологиялардың жаңа климаттық жағдайларға сай келмеуі. Соңғы он жылда мемлекет мақта саласын жандандыруға айтарлықтай қаражат бөліп, ғылыми-зерттеу жұмыстарын белсендірді. Дегенмен, өнімділік әлі де болса өзінің шыңына жетпей отыр: орта есеппен гектарына 25–30 центнер жиналатын өнім жетекші мақта өндіруші елдердің 40–50 центнерлік деңгейінен айтарлықтай төмен.

Осы олқылықты жою мақсатында Әуезов университетінің ғалымдары бірнеше жылдан бері жүргізіліп келген зерттеулердің жемісін «Дала күні – 2026» семинарында жария етті. Ұсынылған технология бірнеше кешенді инновацияны қамтиды: суды үнемдейтін тамшылатып суару жүйесімен үйлестірілген топырақ микробиомасын бақылау әдістемесі, жергілікті климатқа бейімделген жаңа сорттарды дақылдандыру схемасы және цифрлық агрономия элементтерін пайдалану. «Біздің тәсіліміздің ерекшелігі — жерге деген жүктемені азайта отырып, өнімділікті арттыру. Топырақ — бұл тірі организм, оны асырауға болмайды, оны сауықтыру керек», — деді жобаның жетекшісі, Әуезов университетінің профессоры Нұрлан Сейітқалиев семинар барысында. Оның сөзіне қарағанда, алғашқы сынақ учаскелерінде гектарына орташа өнімділік 38 центнерге жеткен, бұл аймақтық орташа көрсеткіштен 30 пайызға жоғары.

Шетелдік қонақтар да өз тәжірибелерімен бөлісті. Өзбекстанның Мақта селекциясы және тұқым шаруашылығы институтының директоры Фарход Рашидов Орта Азия жағдайында мақтаны суарудың тиімді үлгілерін таныстырды. Түркиялық делегация болса, фитосанитарлық бақылаудың жаңа стандарттарын және экспортқа шығарылатын шикізаттың сапасын жоғарылату тәсілдерін ұсынды. «Қазақстанның мақта саласы зор әлеуетке ие. Климаттық жағдай, жер ресурстары бар. Жетіспейтіні — жүйелілік пен озық технологиялар. Бүгінгі семинар дәл осы олқылықты толтыруға бағытталған», — деп атап өтті Түркияның Эгей аграрлық зерттеу институтының өкілі Мехмет Йылмаз.

Ауыл шаруашылығы министрлігінің өкілдері де іс-шараға белсенді қатысып, мемлекеттің мақта саласын жаңғыртудағы стратегиялық ниетін айқын білдірді. Министрліктің ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру департаментінің басшысы Айгүл Досымбекова мақтаны қолдаудың жаңартылған мемлекеттік бағдарламасы туралы мәлімет берді. Оның айтуынша, 2025–2030 жылдарға арналған бағдарлама аясында мақта алқаптарын 15 пайызға ұлғайту және отандық мақтаны қайта өңдеу қуатын екі есе арттыру жоспарланған. Осы мақсатта ғылыми мекемелермен тікелей ынтымақтастық шарттары жасалмақ.

Семинарда тек ғылыми жаңалықтар ғана емес, практикалық сауалдар да ашық талқыланды. Шаруалар мен агрономдар климаттың өзгеруіне байланысты туындайтын қиындықтарды, гербицидтерге төзімді арамшөптердің таралуын және еңбек ресурстарының тапшылығын мәселе ретінде көтерді. Эксперттер бұл мәселелерді кешенді деп таныта отырып, шешімін де кешенді іздеу керектігін айтты. Атап айтқанда, цифрлық аграрлық платформаларды дамыту, дрондар арқылы дақылдарды бақылау және жасанды интеллект негізіндегі ауа райы болжамдарын мақта өсіру тәжірибесіне енгізу перспективалары нақты бизнес-жоспарлар деңгейінде талқыланды.

«Дала күні – 2026» семинары бір күндік іс-шара ғана емес, ол Қазақстанның мақта саласының болашағын анықтайтын стратегиялық диалогтың бастауы болып табылады. Ғалымдар мен практиктердің, мемлекет пен бизнестің, отандық зерттеушілер мен шетелдік серіктестердің бірлескен ынтымақтастығы ғана саланы нақты алға жылжыта алады. Әуезов университеті ұсынған технологияның тәжірибелік учаскелерде сыналып, табысты нәтиже беруі — бұл тек ғылыми жетістік қана емес, сонымен бірге Оңтүстіктің жер өңдеушілеріне деген нақты үміт. Мақта шаруашылығы жаңа технологиялар дәуіріне қадам басып жатыр, ал «Дала күні – 2026» семинары сол тарихи кезеңнің символы болып тарихта қалмақ.