Қазіргі заманда интернет пен цифрлық технологиялар адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Смартфондар, әлеуметтік желілер, онлайн-банкинг және электрондық коммерция — бұлардың барлығы бізге ыңғайлылық пен мүмкіндіктер ұсынады. Алайда бұл мүмкіндіктермен бірге цифрлық кеңістіктегі қауіп-қатерлер де артып келеді. 19 қыркүйек 2026 жылы Шымкент қаласының М.Өтебаев атындағы жоғары технологиялар колледжінде өткен ақпараттық-түсіндіру шарасы дәл осы өзекті мәселеге арналды. Қыркүйек айы халықаралық тәжірибе бойынша «Кибермәдениет айы» деп белгіленген, және Шымкент қаласының Цифрландыру басқармасы бұл күнді бос өткізбей, жастар арасында маңызды сананы қалыптастыруға бел байлады.

Іс-шара Шымкент қаласы Цифрландыру басқармасының бастамасымен ұйымдастырылды. Шараға колледждің студенттері мен оқытушылары жаппай қатысып, залды лық толтырды. Қазақстан үшін мұндай шаралардың маңызы өте зор: елімізде интернет пайдаланушылар саны жыл сайын өсуде, ал киберқылмыс статистикасы да алаңдатарлық деңгейде қалуда. Ұлттық статистика комитетінің деректеріне сүйенсек, соңғы үш жылда онлайн-алаяқтыққа байланысты тіркелген шағымдардың саны екі есеге жуық өскен. Бұл сандар қоғамның цифрлық сауаттылыққа деген сұранысының қаншалықты жоғары екенін айқын дәлелдейді.

Кездесуде Цифрландыру басқармасы басшысының орынбасары Ернұр Қырғызбаев студенттерге цифрлық қауіпсіздік саласындағы жалпы жағдай туралы кеңінен баяндады. «Бүгінгі жастар — болашақтың цифрлық азаматтары. Олар технологияны тамаша меңгерген, бірақ кейде қауіп-қатерді бағаламай қалады. Біздің міндетіміз — санаға дер кезінде дұрыс ақпарат жеткізу», — деді ол өз сөзінде. Шынында да, жастар санатының киберқылмыскерлердің нысанасына жиі айналатыны жасырын емес. Тиімді фишингтік шабуылдар, жалған ұтыс хабарламалары, романтикалық алаяқтық схемалары — осының барлығы ең алдымен тәжірибесі аз, сенгіш жас аудиторияны мақсат етеді.

Шараның екінші негізгі баяндамашысы — Шымкент қаласы Полиция департаментінің Киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының жедел уәкілі, полиция капитаны Бахытжан Бекбаев — нақты мысалдар мен деректерге сүйене отырып, интернет алаяқтығының ең жиі кездесетін түрлерін атап өтті. «Тек биылғы жылдың бірінші жарты жылдығында ғана Шымкент бойынша интернет алаяқтығына байланысты жүздеген өтініш тіркелді. Зардап шеккендердің басым бөлігі — жиырма беске дейінгі жастар. Олар жалған интернет-дүкендерге, жалған жалдау хабарландыруларына және криптовалюта алаяқтықтарына жиі тап болады», — деп мәлімдеді капитан Бекбаев. Ол сонымен бірге жеке деректерді қорғаудың практикалық тәсілдерін де түсіндірді: екі факторлы аутентификацияны қолдану, қауіпсіз парольдер жасау, бейтаныс сілтемелерге баспау және жеке ақпаратты әлеуметтік желіде ортақтасудан бас тарту.

Халықаралық тәжірибеге жүгінсек, Кибермәдениет айының тарихы 2004 жылдан басталады. Сол кезде АҚШ Ішкі қауіпсіздік департаменті мен Интернет қауіпсіздігі жөніндегі альянс бірлесе отырып, қазан айын «Киберқауіпсіздік хабардарлығы айы» деп жариялады. Бүгінде бұл бастама Еуропа, Азия және ТМД елдерінде кеңінен таралып, ұлттық деңгейде жыл сайынғы дәстүрге айналуда. Қазақстанда бұл бастама соңғы жылдары белсенді түрде дамып, мемлекеттік органдар, оқу орындары және жеке сектор арасындағы ынтымақтастыққа негіз болып отыр. Шымкенттегі іс-шара — осы жалпыұлттық қозғалыстың аймақтық деңгейдегі жарқын көрінісі.

Іс-шараға қатысқан колледж студенті Айгерім Сейтқали өз әсерін бөлісті: «Мен бұрын да киберқауіпсіздік туралы естіген болатынмын, бірақ бұл шара маған нақты қауіптердің қаншалықты жақын екенін түсіндірді. Енді достарыма да айтып береміз, олар да хабардар болсын», — деді ол. Мұндай реакция шараның мақсатына жеткенін аңғартады. Колледж директоры Мұрат Дүйсембаев да іс-шараның маңыздылығын жоғары бағалай отырып, болашақта мұндай кездесулерді тұрақты негізде өткізу ниетін білдірді. «Біздің студенттер — болашақ IT-мамандары мен цифрлық қызметтерді белсенді пайдаланушылар. Олардың киберсауаттылығы — мемлекеттің де, бизнестің де мүддесіне сай», — деп атап өтті ол.

Сарапшылар бұл бағыттағы жұмыстың тек бір рет өткізілетін шарамен шектелмеуі керек екенін алға тартады. Цифрлық қауіп-қатерлер үнемі өзгеріп, жаңарып отырады — жасанды интеллект негізіндегі дипфейктер, автоматтандырылған фишинг, деректер базасын бұзу шабуылдары — бұлардың барлығы жаңа типтегі киберсауаттылықты талап етеді. Сондықтан мектептер мен колледждерде киберқауіпсіздік курстарын оқу бағдарламасына енгізу мәселесі күн тәртібінде тұрғаны заңды. Ұлыбритания, Эстония және Оңтүстік Корея сияқты елдердің тәжірибесі мұның мүмкін екенін дәлелдейді — бұл елдерде мектеп жасынан бастап цифрлық сауаттылық пәні оқытылады және нәтижесінде киберқылмыс деңгейі айтарлықтай төмен.

Шымкенттегі бұл іс-шара — шағын бір қадам, бірақ маңызды бастама. Мемлекеттік органдардың, білім беру мекемелерінің және құқық қорғау органдарының бірлескен күші жастардың санасына сіңіп, нәтижесінде цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздік мәдениетін нығайтуға ықпал етеді деген үміт бар. Кибермәдениет айы — жылына бір рет еске салынатын мерзім ғана емес, ол жыл бойы жалғасуы тиіс тәрбие мен хабардарлықтың бастауы болуы керек. Болашақта мұндай шаралардың ауқымы кеңейіп, барлық оқу орындарын, ата-аналарды және кәсіпорындарды қамтитын кешенді бағдарламаға ұласса, Қазақстан цифрлық қауіпсіздік саласында да өркениетті елдермен иық тіресе алатыны сөзсіз.